Terekty Aulie

Теректі әулие – Орталық Қазакстандағы тасқа бейнелеу өнерінің көне ескерткіші, Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген.

Орналасқан жері

Ұлытау ауданы, Теректі теміржол бекетінен солтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде орналасқан. Ұлытау ұлттық тарихи-мәдени және табиғи қорық мұражайының аумағында батыстан шығысқа қарай тізбектелген күлгін гранитті жоталардан тұрады. Қатты жел эрозиясына ұшыраған жоталар жарты шар күйіне ұшыраған. Төбелердің шыңдары мен жандарында үңгірлік суреттер бар.

Кезеңі

Қола дәуірі (б.з.б. ІІІ-І мыңжылдық), ерте темір ғасыры (б.з.б. IX ғ. - б.з. III ғ.) және орта ғасырлар.

Зерттелуі, тарихи деректер

1930 жылдардың соңында кешенді Қ.И. Сәтпаев зерттеген. 1947-1956 жылдары кешен Ә.X. Марғұланмен, ал 1990 жылы 3.С. Самашев басшылығындағы археологиялық экспедициямен зерттелген. 1999 жылдан 2001 жылға дейін Ж.К. Құрманқұловтың басшылығымен Жезқазған университеті барлау-археологиялық экспедиция ұйымдастырып қола дәуіріне жататын екі қорған қоршаулар және ерте мұсылман уақытына жататын екі қорған қазылған.

2000-2004 жылдары кешенді зерттеу Канада мен Италиядан келген ғалымдармен жалғасты.

Петроглифтердің репертуары әртүрлі, бірақ суреттердің көпшілігі аттың мүсінін бейнелейді. Кешен аумағы 1,5x1 км алып жатыр, мұнда 50-ден аса ескерткіштер табылған: неолиттік тұрақтар, қола дәуірінің қоныстары, рудалар мен жартылай бағалы минералдарды алу үшін көлденең және тік ұңғыма қалдықтары, темір дәуірі қорғандары және IX, ХVІІ-ХІХ ғ. және XX ғғ. басындағы мазарлар. Сондай-ақ кешен аумағында көптеген туыс бауырластар қабірі орналасқан (шамамен жауынгерлердің).

Тұрғылықты жермен байланысты көптеген аңыздар мен дәстүрлер бар. Солардың бірі қасиетті шейх Хазрет Әли мен оның ескерткішіне барған Дүлдүл сәйгүлігі туралы аңыз.

Қоныстары мен қорымдары түбегейлі зерттеле қоймаған Теректі әулие кешеніндегі ең тартымды ескерткіштер – петроглифтер мен кесенелер. Теректі әулие кесенесі кешеннің оңтүстік-батыс бөлігінде, ежелгі қорғандар желісі мен 3 топтағы петроглифтер жатқан гранит төбе аралығында тұр. Төбе етегіндегі бұлақ суының емдік қасиеті зор, суық тию, жүйке ауруы мен белсіздік ауруларына шипасы мол деп саналады.

Зираттың шығыс жағында ІХ-ХІІ ғасырларда салынған кесенелерде жергілікті ауызекі әңгімелерге қарағанда Оспан баба, Әбілқайыр ата, Жанқара ата, Мүтәліп баба секілді т. б. қасиетті әулие адамдардың жерлеулері жатқан көрінеді. Жұртшылық зиярат етуге ұмтылатын қасиетті орын да солар; төңірегіндегі тал-шіліктерге зияратшылар байлаған құрақ шүберектер алыстан көзге түседі. Ал мамандар болса бүгінге дейін сақталған қорым құрылыстардың барлығы ХІХ-ХХ ғасырларда салынған және сол төңіректі ата жұртына айналдырған Бағаналы мен Балталы руының адамдары жерленген деген ұйғарымға келіп отыр.

Петроглифтер топтары

Кешендегі ең байырғы және мән-мағынасы зор ескерткіштер ретінде – Теректі әулие петроглифтері. Теректі әулие петроглифтерінің эстетикалық күш-қуаты мен тартымдылығы оның жоғары сапада жасалуымен жергілікті табиғат ерекшеліктерімен біте қайнасып кеткендігінде болса керек. Бедерлер төрт дөңес гранит төбенің бетіндегі жайпақ тастарға түсірілген. Ірі түйіршікті гранит материалдар ұзындығы 15-70 см аралығындағы мүсіндерді сыйғызуға мүмкіндік берген; алайда жүздеген ғасырлар ішінде тастардың табиғи эрозияға ұшырауына байланысты суреттердің көбісі жойылып кеткен. Бүгінгі күнде ескерткіште барлығы 27 тас бетінде жайғасқан 300-ге жуық петроглифтер гранит жартастардың оңтүстік беткейіндегі төрт жерде сақтаулы тұр.

Бірінші топ

Төбелердің бетінде неғұрлым көбірек мүжілген оңтүстік беткейіне 13 композицияда бедерленген жан-жануарлардың 200-ден астам мүсіні тұрған 1-ші топтағы петроглифтердің саны да көп, тақырыптық тұрғыдан да мейлінше алуан түрлі. Жануарлардың басым көпшілігі жылқы болса, айыр өркешті бірнеше түйе, екі өгіз, бұғы, құс (дуадақ) бейнесі және ат тұяғының төрт ізі, бірнеше ешкі, арба, сызықтар мен тостаған бітімдес шеңберлер кездеседі. Ешкі мүсіні бейнеленген 2-ші тас бетінен өзге жерлердің барлығында да жылқы бейнесі көбірек.

Еңісті кең жазықтықта негізінен жылқы бейнесі түсірілген 80-нен астам нақышты өрнек сақталған, мұндағы тас бетінің жоғарғы жағы арқылы зияратшылар түсетін беті жылтыраған енсіз жол өтеді. Жазық беткейдің батыс бөлігінде анық бейнеленген ондаған жылқы мүсіні жатыр, оның ішінде Кангджа-Шимендзыдағы (ШҰАА, ҚХР) осыған ұқсас композицияны еске түсіретін қос айғырдың шайқасқан сәті көрсетілген ғажайып бейне де бар; шығыс бөлігінде тастардың табиғи текстурасы бойынша тек бүйір жағынан ғана анықталатын жылқы, түйе, бірнеше ешкі сұлбасы мен тостаған тәрізді сызықты мүсіндер орналасқан. Картина ортадағы 3 мүсін: Сейма-Турбино дәстүріндегі екі жылқы, олардан кейін сақ-сібір стиліндегі үлкен контурлы бейнемен аяқталады.

Екінші топ

Диаметрі 35 см болып келетін, түйе мүсініне ұқсас шеңберден әуелі солтүстік-шығысқа қарай тартылып, сонан соң қайта оралатын, бірінің ұзындығы 5 м, екіншісінің ұзындығы 2,5 м екі сызығы бар, композициясы күрделі 2-ші топ кейінгі төбенің төменгі беткейлеріне қарай орналасқан. Осынау жұмбақ мүсіннің батыс жағында зияратшылар жүретін тағы бір жылтыр жол жатыр.

Үшінші топ

3-ші топ зираттар кешенінің қарсы бетінде көлденең созылып жатқан төбеде жайғасқан. 10 жартас беттеріне салынған мұндағы петроглифтердің саны 80-ге жуық.