Tetragonos Agora (Ephesus)

Эфестің агорасы (сауда агорасы, төменгі агора) немесе Тетрагнон агорасы (ежелгі грекше: Τετράγωνος, романизацияланған: Tetragōnos, 'төртбұрышты') – қазіргі Түркиядағы Шығыс Жердің Эфест қаласындағы ежелгі агора. Ол эллинистік және рим дәуірлерінде қаланың сауда орталығы болған. Агораның қалдықтары Эфест археологиялық ескерткішінің бөлігі болып табылады, ЮНЕСКО тарапынан Әлемдік мұра ретінде жарияланған.

Эфестің сауда агорасын Эфестің әкімшілік агорасымен шатастыруға болмайды.

Тарих

Эфестің агорасы III ғасырда б.з.д. эллинистік кезеңде, қаланың қайта құрылуынан кейін салынған. Ол архаикалық кезеңдегі, б.з.д. 700–500 жылдары Эсмирна халқының (Эсмирна қаласымен шатастырылмайтын) бұрынғы агорасының орны болған. Уақыт өте келе теңіз деңгейінің өзгеруіне байланысты ол тасталып кеткен сияқты, және классикалық кезеңде, б.з.д. 400–300 жылдары, осы жерде қолөнер іс-әрекеті болған. Алдыңғы ғимараттар агораның құрылысы кезінде жойылған. Ауданның ескі атауы Тетрагнон, ол жазбаларда белгілі. Агора негізінен сауда мақсатында пайдаланылған. Сондай-ақ сауда гильдияларының жиналыстары мен саяси кездесулер үшін қолданылған. b.з.д. I ғасырда және 23 б.з.д. жер сілкінісінен кейін Рим империясының басында қайта құрылды. Рим империясының соңғы кезеңінде, император Теодосий I кезінде, шамамен 379–395 жылдары, бұрынғы ғимараттардың, әсіресе храмдардың, көп тастарын пайдалана отырып, қайта құрылды. Агора Византия империясының басында, шамамен 600 жылға дейін пайдаланылған.

Ғимараттар мен табылған заттар

Сауда агорасы Мармел жолы деп аталатын көше мен Пейон тауының (қазіргі Панайыр-дағ) батысындағы жазықта орналасқан. Рим кезеңінде агора шаршы пішінді болған, сондықтан оның атауы агора-Тетрагнон болып шыққан. Оның қабырғалары шамамен 112 м ұзындықта болған және барлық жағынан екі қанатты және екі қабатты стоаға, онда дүкендер орналасқан, шектелген.

Агора ортасында су сағаты мен күн сағатының қоспасынан тұратын сағат орналасқан болатын. Ол шамамен 10 × 5,9 м өлшемді пьедесталға салынған. Агорада сондай-ақ көптеген мүсіндер мен арнаулы ескерткіштер болған.

Рим дәуірінде сауда алаңының негізгі ғимараттары мен құрылымдары және оның айналасындағы нысандар (нөмірлер жоспардағы көрініске сілтеме жасайды):

Қосарланған үйлер 1

Қосарланған үйлер 2

Алтар

Грек-римдік периcтильді үй

Көпірдің «құйылған» есігі деп аталатын

Селсустың кітапханасы

Агораның оңтүстік қақпасы

Дионисий Ретордың қабірі

Кірпіш үңгірі (Эмбатон)

Кұнардың шұңқырындағы дөңгелек ескерткіш

Мәрмәр көшесі

Сауда алаңы (агора-Тетрагоном)

Нерон залы

Агораның батыс қақпасы

Агораның солтүстік қақпасы

Батыс көше

Медуза қақпасы

Серапей

Театр

Нерон залы

Колоннаданың артында, Агораның шығыс жағында, Нерон залы деп аталатын, император Неронның билігі кезінде салынған ғимарат орналасқан. Ол шамамен 150 м ұзындықтағы екі қанатты базилика болған. Оның бағандары дорикалық стильде. Бір жазба ғимартты Эфес Артемисасына, Неронға, Агрипинаға және эфес тұрғындарына арнағанын көрсетеді.

Қақпалар

Агораның оңтүстік қақпасы сонымен қатар Мазео және Митридат есімділердің қақпасы ретінде белгілі, ежелгі уақытта үш есік болғандықтан Триодос деп аталған. Қақпа Селсустың кітапханасының алдында орналасқан алаңнан Агораға апарады. Ол император Августтың билігі кезінде б.з.д. 3 жылы салынған. Қақпаға грек және латын тілдерінде жазылған жазбаға сәйкес, оны Мазео және Митридат салған. Олар Агрипаның босқындары болған және қақпаны Августқа, Ливияға, сондай-ақ Агрипаға және оның қызы Юлия кішкентайға арнаған. Ғимарат императорлық отбасын бейнелейтін мүсіндермен безендірілген. Қақпаның қанатты бөліктерінде, донорлардың қабірлері орналасқан сияқты. Қақпа 1979–1988 жылдары жөнделген.

Батыс қақпа агораға негізгі кіріс болды. Ол 23 жылдан кейінгі кез келген уақытта салынған. Қақпа «батыс көшесі» деп аталатын көшеден (төменде қараңыз) агораға шығатын, он сатылы баспалдақпен қақпаға шығатын. Кейінірек арбалар үшін рампалар қосылды. Қақпаның бағандары ионик стильге сәйкес болды.

Солтүстік қақпа театрдың алдында орналасқан алаңнан агораға шығатын.

Көше

Батыс жағында Агорадан шығы-сөнтүстік бағыттағы, шамамен 160 м ұзындықта және 24 м ені бар көше болды. Екі жағында алты метр ені бар дорикалық стильдегі колоннада болды. Оңтүстік колоннада Serapeum-ге кіруге мүмкіндік берді. Көшенің екі соңында қақпалар болды, шығыс қақпа, агораның батыс қақпасы (жоғарыда қараңыз), ол агораға шығатын. Көшенің батыс соңында «Medusa қақпасы» деп аталатын қақпа орналасқан. Оның үш қақпасы болды және ол Medusa басының рельефті безендірілуі, басқа да заттар арасында, сондықтан осылай аталған.

Грек-рим агорасы

Грек-рим агорасының бастапқы беткі ауданы римдік агорадан шамамен үш метр төмен болды. Сол кезеңдегі агораның өлшемі шамамен 100 × 110 м болды. Бұл кезеңнің қалдықтарына сақтау ғимараты және агораның шетінде орналасқан стоа қалдықтары кіреді.

Эсмирна қонысы

Эсмирна архаикалық қонысында, сол жерде, 700-500 б.з.д. кезеңіне жататын тұрғын үйлердің қалдықтары және 400-300 б.з.д. кезеңіне жататын шеберлер аймағы табылған.