Tuzkan Lake

Тузқан көлі (өзбекше: Tuzkon, кириллица: Тузкан) сондай-ақ Тузқан көлі ретінде белгілі, бұрынғы эндорейк (ағынсыз) көлі, Оңтүстік-шығыс Қызылқұм, Өзбекстанда орналасқан. Ол Жизақ облысының (Вилойат Жиззах) аумағында орналасқан және Айдар-Арнаса көлі жүйесінің бөлігі болып табылады, ол жүйе шамамен 4 000 км² ауданды қамтиды.

Алдын-ала тарих

20‑шы ғасырдың ортасына дейін Тузқан көлі, бір кезде тіркелген ең үлкен тереңдігі 237 метр болған, көктемгі қар еру кезінде тек Қылы өзенімен ғана суға толатын. Бұл маусымдық ағын уақытша су жинақталуына әкелетін, бірақ көлі ыстық жаз айларында әдетте буланып кететін. Қасындағы басқа көптеген көлдер—адам әрекеттері, мысалы, Мірзачол даласындағы суару және дренаж инфрақұрылымы арқылы жасанды түрде жасалған немесе кеңейтілген—кеңінен айырмашылығы, Тузқан көлі табиғи шығу тегі бар.

Қазіргі заманғы даму

1960‑шы жылдардың басында Сырдария өзені бөгелді, және Шардара бөгеті Қазақстан шекарасымен шектес жерде салынды. Сұйықтықты бақылау шарасы ретінде бөгетке Арнаса төңірегіне төтенше ағып кету арнасы орнатылды. Бұл жүйе жоғары ағын кезінде артық сыйымдылықтың қауіпін азайтуға бағытталған. 1969 жылы қатты су тасқыны кезінде төтенше ағып кету арнасы іске қосылды, себебі су қоймасының сыйымдылығы судың көлемін өңдеуге жеткіліксіз болды. 1969 жылдың ақпанынан 1970 жылдың ақпанына дейін Сырдарияның орташа жылдық ағысының шамамен 60 %—шамамен 22 км³—Арнаса төңірегіне бағытталды. Бұл ірі су бағыттау Тузқан көліне жетіп, оның беткі ауданы мен көлемін едәуір арттырды. Бұл реттеусіз ағындар көлдің экожүйесіне тұрақсыздық әкеліп, кең ауқымды су тасқындарына, кейінірек құрғату кезеңдеріне алып келді, бұл көлдің табиғи тепе-теңдігін бұзды. Қосымша экологиялық әсерді азайту мақсатында 1980 жылы Тузқан көлі мен Айдар көлі арасындағы тоғысында су ағынын реттеу үшін шұңқыр (құдық) құрылды.

Алайда, 1992–1993 жылғы қыс кезінде қатты қар еруі нәтижесінде көлдің су деңгейі бір ай ішінде шамамен екі метрге көтерілді. 1994 жылғы көктемдегі тағы бір қар еруі үш метрге тағы да көтерілуге әкелді, сондықтан көлдің тереңдігі шамамен 242 метрге жетті. Нәтижесінде Тұзқан көлі мен Айдар көлі арасындағы құрлық көпірі, сондай-ақ бөгет, толықтай су астына батты. Сол оқиғадан бері Тұзқан көлі тиімді түрде Айдар көлімен біріктірілді, және екі су денесі арасында анық шекара қалмады.

География және батиметрия

Тұзқан көлі шығысында Мирзачол шөлі, солтүстігінде бұрынғы Айдар тұзды шөлі, қазір Айдар көлі орналасқан. Көл қазіргі уақытта шамамен 705 км² ауданды қамтиды, орташа тереңдігі 20-дан 40 метрге дейін. Оны Айдар көлімен бөліп тұрған құрлық көпірінің су астына батқаннан кейін, Тұзқан көлі су деңгейі Айдар көлімен синхрондалды және маусымдық өзгерістерге ұшырайды. Орташа су температурасы қаңтарда 0,2°C, сәуірде 13,2°C, шілдеде 27,5°C, қазанда 16,4°C. Көлдің тұздығы 4,0-дан 4,9 г/л-ге дейін, бұл Айдар көлі тұздығының шамамен екі есе көп. Бұл жоғары тұздық негізінен көлдің солтүстік-шығыс бөлігінде тұзды ластанған ағын судың кірісімен байланысты. Осы жағдайларға қарамастан, аймақта шағын жергілікті балық шаруашылығы дамыды.

Табиғатты қорғау

Қызылқұм шөлінің тән жануарларының қатарында, Тұзқан көлі су құстарының кең ауқымды түрлеріне маңызды мекен болып табылады, олардың көпшілігі Айдар көлі пайда болғаннан кейін осы аймаққа көшіп келді. Бұл аймақ Маңызды Құстар Ауданы (IBA) ретінде танылған және Халықаралық Маңызы бар Сулы Аралдардың Рамсар конвенциясы аясында тіркелген.

Афро-Еуразия және Орталық Азияның көші-қон жолдарының қиылысында орналасқан бұл көл су құстардың көші-қоны мен қыстауы үшін маңызды орын болып табылады, 100-ден астам құс түрін қолдайды. Ол ақбасқұйрық (Oxyura leucocephala), дала қаз (Chettusia gregaria), далматиялық пеликан (Pelecanus crispus), қызыл кеуделі қаз (Rufibrenta ruficollis), кішкентай ақ алдыңғы қазы (Anser erytropus), және белокілтті ақ құйрықты бүркіт (Haliaetus leucoryphus) сияқты бірнеше қауіп-қатерге ұшыраған немесе әлсіз жағдайдағы түрлерге маңызды мекен береді. Көл сондай-ақ түрлі балық түрлерінің маңызды иесі және тамақтану аймағы болып қызмет етеді. Ауданның өсімдіктері арасында шөптер, тұзға төзімді (галофит) өсімдіктер және тамариск ағаштары бар, олар жергілікті қауымдастықтар тарапынан әртүрлі мақсаттарда пайдаланылады. Аймақтың экологиялық тұрақтылығын сақтау мақсатында 2008–2015 жылдарға арналған экологиялық іс-әрекет жоспары жүзеге асырылды.

Ядролық энергия

2017 жылғы желтоқсанда Өзбекстан және Ресей үкіметтері ядролық энергияны дамыту бойынша стратегиялық серіктестікті жариялады. 2018 жылғы 10 шілдеде екі тарап 1 200 МВт қуаттылықтағы екі атом электр станциясының бірлігін салу туралы келісімді ресми түрде бекітті, жалпы құны 11 АҚШ долларын құрады.

2018 жылғы тамыздан 2019 жылғы наурызға дейін төрт ықтимал орын бағаланды, және Тұзқан көліның батысындағы, Фөріш ауданының, жаңа Өзбекстан атом электр станциясын салу үшін ең қолайлы орын ретінде анықталды. 2019 жылғы 17 мамырда даму концепциясы бойынша келісім Atomstroyexport, Ресейдің мемлекеттік компаниясы Росатомның энергия бөлімімен қол қойылды, және сайт лицензиясы 2020 жылғы күзде берілетіні күтілді.

2019 жылғы шілдеде министр Сұлтанов екі орнына төрт Ресейлік VVER-1200 типті реактор құрылатынын түсіндірді. Алғашқы екі реактордың іске қосылуы 2028 және 2030 жылдарға жоспарланған.