Ulu Mosque, Kayseri

Кайсери Ұлы мешіті (Сұлтан мешіті немесе Джами-и Кебир деген атпен де белгілі) — Түркияның Кайсери ілінің қала орталығында орналасқан, 12 ғасырдың ортасына қарай салынған мешіт.

Салынған кезінде ол Кайсеридегі ең үлкен құрылыс болды. Тереңдей созылған жоспар түрінде салынған мешіт осы жоспар түрінің Анадолыдағы ең көне үлгілерінің бірі болып табылады. Құбыла қабырғасының артындағы кесене Мәлік Мехмет Газиге тиесілі деп есептеледі.

Тарихы

Мешіттің дәл салыну жылы белгісіз; әдетте оны Данишмендлілер әмірі Мәлік Мехмед Гази билік құрған кезде салынған деп көрсетеді, дегенмен оны ертерек кезеңге жатқызатындар да бар.

Ол бүгінде бұзылып, жойылып кеткен медресемен қатар кешен (күллие) түрінде салынған.

Құрылыс 1206 жылы жөнделген. Солтүстік қасбетте, есіктің сол жақ жоғарғы бұрышында тұрған жазуда құрылыс Түркия Селжұқ сұлтаны I Гияседдин Кейхюсрев дәуірінде жөнделгені хабарланады. Жазуда мынадай сөздер бар: «Бұл мешітті Қылышарслан ұлы, ұлы сұлтан Кейхюсрев дәуірінде — Алла оның жеңісін жоғары етсін — Хижра бойынша 602 (Григориан бойынша 1206) жылы Ягыбасаноғлу Музаффереддин Махмұд жөндетті». Мешіттің мұнарасы осы жөндеу кезінде ғимаратқа қосылған және ол Кайсеридің ең көне мұнарасы болып табылады. Осы жөндеу кезінде орнатылды деп болжанатын, бедерлі жалған кюндекари техникасымен жасалған ағаш солтүстік есік қанаттары бүгінде Анкара Этнография мұражайында сақтаулы.

Мешіт Осман дәуірінде 1716 жылғы жер сілкінісінде ауыр зардап шекті. Солтүстік қасбеттегі есіктің үстіндегі екі мәрмәр жазу осы жер сілкінісінен кейінгі жөндеу туралы мәлімет береді. Жазуларда жер сілкінісінен зардап шеккен Ұлы мешітті Матбах-и Амире Эмини, кайсерилік Хажы Халил Эфенди жөндеткені көрсетілген.

Мешіт Осман дәуірінде тағы бірнеше рет жөнделген. Ақ мәрмәр михрапты 1837 жылы Кайсери наибі Нури Эфенди мешітке қосқан.

Сәулет ерекшеліктері

Ол ортасында кіші аула және михрап алдындағы күмбезбен аяқталатын бойлай созылған құрылыс. Мешіттің жоспары мен қасбет құрылымы Анадолы Селжұқ сәулетіндегі Ұлы мешіт дәстүрін көрсетеді. Бастапқыда ашық қалдырылған орта бөлік кейін күмбезбен жабылған.

Шығыс, батыс және солтүстік қасбеттердің ортасында бір-бірден есік орналасқан. Ғибадатхана бөлмесі михрапқа параллель сегіз нефтен тұрады. Нефтерді бір-бірінен қайта пайдаланылған бағандар үстіне қойылған үшкір доғалар бөліп тұрады. Бағандар мен баған бастарының жақын маңдағы бір Византия шіркеуінен әкелінгені болжанады. Құрылыстың негізгі материалы — қашалған туф тасы.

Ғимаратқа 1206 жылғы жөндеу кезінде қосылған, шаршы негізді, цилиндр тәрізді діңгекті мұнара мешіттің батыс кіреберісінің дәл қасында орналасқан. Есіктің қасындағы баспалдақтармен мешіт төбесіне шығып, сол жердегі бір есіктен мұнара ішіне кіруге болады. Мұнара жоғарыға қарай біртіндеп тарылады, белгілі бір нүктеден кейін тік жалғасады. Негізі тастан, ал діңгегі қылтасқа дейін кірпіштен жасалған. Қылтасының үстіндегі ұяшық бөлігі жер сілкінісінен қирағаннан кейін қашалған тастан жасалған. Қылтас астына кафель үстіне куфи қаріпімен жазылған Аят-әл Курси кең белбеу ішіне орналастырылған.

Айналасындағы құрылыстар

Мешіттің солтүстігінде Осман сұлтаны III Ахмед тұсында бас уәзір Невшехирлі Дамат Ибраһим Паша салдырған сауда ғимараты — Везир ханы орналасқан. Солтүстік-шығыс қасбетте Ұлы мешіт пен Везир ханының арасында тар өткел бар.

Мешіттің оңтүстік-шығыс қасбетіне 19 ғасырда салынған Рашит Эфенди кітапханасы жалғасқан. Бұрын бұл кітапханаға мешіттің ішіндегі бір есік арқылы кіретін; кітапхананың шығысында «Махкеме ханы» деп аталатын құрылыс болған.

Ұлы мешіттің оңтүстік қасбетіне жалғасқан Меликгази медресесінен бүгінгі күнге тек мешіттің құбыла қабырғасына жалғасқан кесене ғана жетті. Кесене «Кайсери фатихи» (Кайсериді жаулап алушы) деп аталатын Мәлік Мехмет Газиге тиесілі деп болжанады.

Бұлағы

Мешіттің шығысында, Везирханның оңтүстік қабырғасына жалғасып салынған бұлақ 18 ғасырдың басында тұрғызылған деп есептеледі. Бұлақ кең дәліз астында, жерден биіктетілген платформада орналасқан дәрет алу шүмектерінен тұрады. Шүмектердің әрқайсысы тұтас тастан жасалған 12 бағанның бір-бірімен дөңгелек доғалармен жалғануынан құралған шаршы кеңістіктерде орналасқан.