Watermill (Túristvándi, Hungary)

Túristvándi су диірмені Szabolcs-Szatmár-Bereg округіндегі Túristvándi елді мекенінде, Túr өзенінің бір тармағында (Öreg-Túr) орналасқан. Ескерткіш, әлі жұмыс істей алатын су диірмені қазір мұражай ретінде қызмет етеді және жыл бойы қаралуы мүмкін.

Тарихы

Елді мекеннің алғашқы диірмені туралы Váradi regestrum жазбасы айтады, 1181 жылды диірмен салынуының болжамды аяқталу жылы деп көрсетеді. Бұл диірменнің су диірмені болғанын нақты білмейміз, ол құрғақ диірмен болуы да мүмкін еді. Құжаттан біз тек диірмен иесінің есімін білеміз, оны Eleus (Illés) деп атаған.

Елді мекен ғасырлар бойы Ond тайпасының Szente-Mágocs руынан шыққан Kölcsei (Kölcsey) және Kende отбасыларының иелігіне жатты. 1315 жылы жазылған құжат бұрын да тұрған болуы мүмкін су диірменін атап өтеді. Бұл диірмен, шамасы, қазіргі орнында, помещиктің орталығына және маңызды жол қиылысына жақын тұрған. Károly Róbert патша Kölcsei Máté жорыққа патша әскеріне жасақ жібермегеннен кейін оны иелігінен айырды. Ол өзі де, оның ұрпақтары да иелікті қайтаруға үнемі тырысты, бірақ оны тек Nagy Lajos патшадан, 1342-43 жылдардың қысында Kun László патша Máramaros округіне қоныстандырған, кейінірек опасыздыққа ұрынған Bogdán воеводасына қарсы патша жағында соғысқаннан кейін ғана қайтарып алды. 1344 жылдың 4 шілдесінде Nyárád бойында жазылған құжат Kölcsey Dénesті және оның бес ұлын, сондай-ақ олардың ұрпақтарын иеленуші деп көрсетеді. Диірмен помещик орталығымен бірге Dénesтің үлкен ұлы Kölcsey Miklósқа өтті. Dénesтің басқа ұлы, кейбір дереккөздерге сәйкес 1352 жылы туылған, Jánosтың балалары отбасын екі бөлікке бөлді — kölcseiлік Kölcsey және kölcseiлік Kende отбасыларына. Kölcseyлер 1481 жылы өз иелігінің бөлігін Perényi отбасына сатты, олар өз dobronyiлық помещигін айырбастап, Erbewezy István istvándiлық иеліктерін де алды. Kende Péter 1515 жылы патшалық сый грамотасын алды, онда Istvándiді, сонымен бірге су диірменін де иеленуге мүмкіндік алды.

Осыдан кейін ұзақ уақыт бойы диірмен тарихы туралы ешнәрсе білмейміз, тек 1752 жылы бұрынғы диірмен орнында тұрған үш доңғалақты су диірмені Mária Terézia дәуіріне жататын хатта қайта пайда болады, оны отбасының Sárközújlakта тұратын жоғары дәрежелі мүшесі жоғары сапалы «жалын ұнын» алғаны үшін алғыс білдіру мақсатында жіберген. Хат куәландыруынша, диірмен әлі де, сол уақытта барон дәрежесіне ие болған Kende отбасының иелігінде. 1752 жылға дейін салынған осы ғимарат бүгінгі негізді құрайды. 1927 жылы диірменде айтарлықтай жаңғырту жүргізілді, сол кезде екі жаңа цилиндр орнатылды. Диірмен 1945 жылға дейін Kende отбасының меншігінде қалды. Оның соңғы белгілі иесі доктор Kölcsei Kende György болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ол өндірістік кооперативтің меншігінде болып, жұмыс істегенімен, оның жағдайы үнемі нашарлады, ғимараттың кейбір бөліктерін алып кетті, соншалықты құлау қаупі туды. Оны 1962-1965 жылдары қалпына келтірді. Осыдан кейін ол кооператив қарамағында әрі қарай жұмыс істеді. 1977 жылы су доңғалақтарын, орталық негізгі білікті ауыстырды, су жәшігін жөндеді. Соңғы рет 1995-1998 жылдары жаңғыртылды. Ескерткіш деп жарияланған ғимаратта содан бері диірмен тарихын, кәсіпті көрсететін мұражай жұмыс істейді.

Құрылымы мен жұмысы

Бастапқы ғимарат — халықтық стильде салынған, 11 терезесі, өзенге жақсы көрініс ашылатын үш балконы бар, шатырында ағаш тақтайшалары мен екі мұнарасы бар екі қабатты құрылым. Ғимараттың солтүстік және батыс жақтары жағалау беткейіне салынған, бірақ оның көп бөлігін бағаналар ұстап тұрады. Ғимараттың оңтүстік, өзен жақтағы бетінде Орталық Еуропада сирек кездесетін, ірі көлемді, астынан соққыланатын үш су доңғалағы орналасқан. Бұл сол кездегі көптеген су диірмендерінен айырмашылығы, мұнда су доңғалақ қалақтарының үстінен ақпайды, керісінше, өзен ағысы доңғалақтарды астынан қозғайды. Доңғалақтардың қалақтармен бірге диаметрі әрқайсысы 6 метр 20 сантиметр. Негізгі біліктердің диаметрі алпыс сантиметр. Біліктер диірмен кеңістігінде ағаш подшипниктер арқылы цилиндрлерді қозғайтын «тісті доңғалақтарға» (шестерняларға) және кіші шпиндельдерге қосылады. Тісті доңғалақтардың диаметрі екі метр, оларда 62 тіс бар, ал шпиндель доңғалақтарында жеті тіс бар. Сол жақта су жәшігі, бөгеу жүйесі және сүзгі (gereben) де орналасқан. Бөгеттер Túr өзенінің осы тармағының суын әрдайым жеткілікті су мөлшері болатындай етіп бөгеді, бірақ артық су мөлшерін шығару үшін асып ақатын каналдар мен су тасқыны қапысы да жасалды. Сүзгінің мақсаты — өзен ақызып әкелетін бұтақтар мен сабанды ұстап қалу. Үш доңғалақтың екеуі астықты ұнтақтайтын цилиндрлерді қозғады, олар жарма немесе «шаруа ұнын» жасады. Үшінші цилиндр жарма мен ұнтақты тартты, баптауға байланысты түрлі ұнтақтылықтағы ұн шығарды. Ең жақсы сапалы, ең ұнтақ ұнды «жалын ұны» деп атаған. Шамасы, 1890 жылдары шатырды тақтайшадан жапқыш тақтайға ауыстырған, оны 1977 жылғы жаңғыртуда бастапқы ағаш тақтайшалы шатырға қайта қалпына келтірген. 1927 жылғы жаңғырту, жаңарту кезінде бұрынғы үш цилиндрдің орнына 1904 жылы Ganz зауыты шығарған 22-нөмірлі екі цилиндр орнатылды. Бір цилиндр ұнтақтауды, екіншісі тартуды жалғастырды. Сол кезде диірмен мен диірменші үйін жарықтандыру үшін динамо да орнатылды, ол 1942 жылы да әлі жұмыс істеп тұрған. Диірмен жанында бағаналарда тақтай қабырғалы ғимарат — диірмен шеберханасы орналасқан. Мұнда тозған бөлшектерді жөндеу, жаңасын жасау, жарамсыз болған диірмен мен ұнтақтау тастарын ұсақтау жұмыстары жүргізілген. Бұдан бірнеше метр төмен, өзен бойында барон отбасы үшін тақтайдан жасалған баянды моншахана орналасқан. Диірменнің ауыл жақтағы бетінде Fluder қапысы деп аталатын, ірі су тасқынын шығаруға арналған темірден жасалған су тасқыны қапысы болды. Жақын жерде тас бағаналы диірменші үйі де тұрған, онда бас диірменші мен оның отбасы тұрған. Бас диірменшінің жанында екі көмекші диірменші жұмыс істеген, олар диірменші үйінде тұра алмаса, шеберхананың үстінде жасалған тұрақ жайда тұрған. Осылардың ішінен бүгінге дейін тек диірмен ғимараты ғана сақталған.