Abaliget Cave

Абалигет үңкүрү — Мечек тоо кыркасындагы эң узун, ичинде дарыясы бар үңкүр. Үңкүр жана анын бир гектарлык жер үстүндөгү аймагы 1982-жылдан бери Венгриянын өзгөчө корголуучу табигый байлыктарынын бири болуп саналат. Ал Дунай-Драва Улуттук паркынын башкармалыгынын карамагында турат. Үңкүрдүн жабдылган негизги бутагы болжол менен 466 метр узундукта, гиддин коштоосу менен туристтер үчүн ачык.

Сыпаттамасы

Абалигет кыштагында, Мечек тоо кыркасынын түндүк-батыш бөлүгүндөгү Бодо тоосунун капталында жайгашкан бул үңкүр триас мезгилинин анизий муну сур акиташ ташында пайда болгон. Кире бериши деңиз деңгээлинен 219 метр бийиктикте жайгашкан. Батыш 2-номерлүү бутактын аягынын тектери конгломерат. Анын суу чогултуу аймагынын олуттуу бөлүгү Якаб-тоо антиклиналынын кумташында жайгашкан. Абалигет үңкүрүнүн туризм үчүн ачылбаган бөлүктөрү Дунай-Драва Улуттук паркынын башкармалыгынын уруксаты менен көрүүгө болот.

Үңкүрдүн кире беришиндеги 25–30 метр узундуктагы бөлүгү (кеңейтилгенине карабастан) өтө пас, ошондуктан ал жерден гана ийилип жүрүүгө болот. Үңкүрдүн кире беришинен болжол менен 40 метр алыста Чыгыш бутагы жайгашкан, ал кыязы байыркы булак жолунун кире бериши болуп саналат. 77 метр алыста бийик жайгашкан Таш көпүрө көрүнөт, ал дарыянын мурдагы деңгээлин көрсөтөт. Таш көпүрөнүн сол бурчунда дулайча формасындагы тамчы таш түзүлүшү — Корона көрүнөт, анын ылдыйкы бөлүктөрү сыныктырылган. Андан ары, болжол менен 18 метр алыста Пиза мунарасынын кыйшык желеси 15 метр бийиктикке созулган. Кире беришинен 160 метр алыста, негизги жолдо жогору жакта турган Флориан айкели деп аталган түзүлүшкө каршы жерде Флориан кудугунун суусу дарыяны тамактандырат. Бул жерде үңкүрдүн эң кенен залдарынын бири жайгашкан, анда дем алуу (астма) оорулуулар дарылануудан өтөт. Андан ары жылганда, өтө ийри-буйру коридордо олуттуу чоңдуктагы, зыян тарткан тамчы таш түзүлүшү — Пил башы коноктордун көңүлүн өзүнө бурат. Анын кулагынан жана чукулунан чоң бөлүктөр жетишпейт. Ийилмедеги шыптан түшкөн бир нече тонналык таш бөлүгү (Крипта чабы), тар бөлүктөн кийин дубалдан чыгып турган таш текчелер (Кеме замбиректери же Крокодилдер), бир нече метр алыста, тарыйган жолдо кысылып калган таш бөлүгү (Калкып туруучу таш же башкача айтканда Опасыздык ташы) көрүнөт.

Кире беришинен болжол менен 300 метр алыста Карфаген урандылары деп аталган таш блоктордун тобу жайгашкан, ал бири-биринин үстүнө кулаган чоң таш блоктордон турат. Бул жерден үңкүрдүн Батыш 1-бутагы башталат. Андан ары жылганда, жер бетине жакындаган 25 метр бийиктиктеги Түтүк көрүнөт. Чоң жамгырларда түтүктүн үстүндө жайгашкан чункурдан суу үңкүргө ушул Түтүк аркылуу куюлат. Андан 30 метрдей алысыраактагы Китепканада дагы бир жолу шыптан ажырап, бири-биринин үстүнө кулаган чоң таш плиталар (китептер) көрүнөт. Кёлеши Винце бул жерде жалпак таш плиталардан адамдын колу менен тизилген тепкичтерди тапкан, алар 1900-жылдардын башында дагы бар болчу, бирок бүгүнкү күндө (кыязы 1950-жылдардагы жабдуу иштеринде) жок болуп кеткен. Үңкүрдүн Батыш 2-бутагынын оозу дал ушул жерде ачылат.

Андан ары жылганда, сол тараптагы дубалда тамчы таш кабыгы (Ниагара шаркыратмасы) көрүнөт, андан соң негизги бутактын акыркы чекитинде үңкүрдүн эң чоң залдарынын бири — Чоң Купол жайгашкан. Анын формасы кулоолор жана жарылуулар аркылуу калыптанган. Үңкүрдүн негизги бутагынын баштапкы, сифондуу аягы (466 м) оңго ачылган Тозок оозунан болжол менен 40 метр алыста жатат. Үңкүр дарыясынын суусу дал ушул жерден чыгат. Чоң Куполдон жука, датка чыдамдуу болоттон жасалган тепкич 18 метр бийигирээк жайгашкан, 1954-жылы ачылган Чоң залга алып барат. Залдын бир учунда шыптан ажыраган 30 м³ чоң таш бөлүгү көтөрүлүп турат, ал эми экинчи учунда үңкүрдүн тамчы таштарга эң бай бөлүгү (сулуу тамчы таш катмарлары, асма жана тик тамчы таштар) жайгашкан. Коноктор саякатта дал ушул жерге чейин жетишип, андан соң көрсөтүлгөн жол менен жер бетине кайтышат.

Абалигет үңкүрүнүн жаныбарлар дүйнөсүн кыйла изилдөөнү Гебхардт Антал жүргүзгөн, ал 1934-жылы системалуу чогултуу иштеринин натыйжасында үңкүрдө 190 жаныбар түрүн сыпаттаган, алардын арасында коңуздар, жөргөмүштөр, кичине чыйрыктар жана дарыя суусунда жашаган көзсүз рак-бөкөндөрдүн өзгөчө түрлөрү, мисалы анын атынан аталган Niphargus forelli gebhardti жана көзсүз суу кескекчелери бар. Үңкүр кышкы жарканаттардын ири эс алуу жайы болуп саналат. Изилдөөчүлөр үңкүрдө гана кыштап же көбөйүүчү 19 жарканат түрүн байкашкан. Алардын арасынан улуу тор мурундуу жарканаттар жана кичине тор мурундуу жарканаттар кээде жабдылган бөлүктөрдө да көрүнөт. Чоң сүт эмүүчүлөрдүн арасынан улуу уйку чычканынын изин үңкүрдүн ички бөлүктөрүндө дайыма көрүүгө болот, ал эми жакында кошуна балык уулоочу көлдөн бир кундуз үй-бүлөсү да үңкүргө көчүп келген.

Үңкүр адабиятта биринчи жолу 1921-жылы Абалигет үңкүрү деп аталган. Адабиятта ал ошондой эле A1 (Szabó Pál, 1961), Abaliget Cave (Kordos, 1977), Abaligeti barlang (Kadić, 1922–1925), Abaligeti-cseppkőbarlang (Barbie, 1936), Abaligeti cseppkőbarlang (Szeghalmy, 1937), Akácos-víznyelő (Havasi, Székely, Salamon, 2003), Nagy Paplika (Bertalan, 1976), Nagypaplika (Kaán, 1931) жана Paplika (Polgárdy, 1941) деген ысымдар менен да кездешет.

1896-жылга чейин

Honművész гезитинин 1833-жылдын 6-октябрындагы санында Печтен батышка карай үч саат жолдо, Абалигеттин жанында белгилүү Абалигет тамчы таш үңкүрү жайгашкан деп жазылган, ага 3 кулач туурасында жана 20 кулач узундуктагы алдыңкы зал алып барат. Анын бетин муздай сууктагы, болжол менен 2,5 фут тереңдиктеги агын суу каптап турат. 500 кулач узундуктагы үңкүр күрөң-кара мрамордан турат. Үңкүрдө жер астындагы бийик жолдор, кенен залдар, ичине дарыялар катуу шаркырап агып кирүүчү коркунучтуу куюндар жана бийик мунаралардай тик көтөрүлгөн таш багандар бар.