Akhsikath

Ахсикет (өзбекче: Axsikent; ошондой эле Аксикент же Ахси деп да белгилүү) — Өзбекстандагы Фергана өрөөнүндө жайгашкан археологиялык жай. Сырдарыянын боюндагы чептелген шаар, ал Наманганга түштүк-батыштан 22 км аралыкта жайгашкан жана 30 гектар аянтты ээлейт. Ахсикеттин эң байыркы бөлүктөрү биздин заманга чейинки 3-кылымга таандык, бирок анын өлчөмү жана мааниси биздин заманыбыздын 9-12-кылымдарында эң жогорку чекитине жеткен. Кийинчерээк шаар Улуу Моголдор империясынын негиздөөчүсү Бабурдун турмушунда чоң роль ойногон, анткени анын атасы Ферганага Ахсикеттен бийлик кылган. Шаар «Бабурнаме» чыгармасында сүрөттөлгөн.

Тарыхы

«Бүт Ферганада Ахсидей бекем чеп жок. Анын четки бөлүктөрү дубал курчаган шаардан дагы эки миль алыс жайгашкан». Бабурдун өз жылнаамасы «Бабурнамеде» Ахсикетти сүрөттөгөн саптары.

Ахсикет биздин заманга чейинки 3-кылымга чейин негизделген (булак). Ал Кашгардан батышка карай жолдогу Жибек Жолунун кербен токтоочу жайы болгон жана ал соода борбору катары гана эмес, өндүрүш борбору катары да белгилүү болгон: бул жерде каолин менен капталган эритүү мештеринде өндүрүлгөн Дамаск болоту алыскы Багдад жана Дамаскка чейин атагы чыккан. Ахсикетте жана анын тегерегинде түзүлгөн байлык аны басып алуучулар үчүн тартымдуу дүнүйө кылган, ошондуктан шаар бир нече жолу, адегенде кушандар, андан кийин түрк урууларынын тарабынан басып алынган. Шаардын эң байыркы тарыхы жөнүндөгү билимдин көпчүлүгү кытай булактарынан жана археологиялык казуулардан алынган.

10-кылымга карата Ахсикет Фергана өрөөнүндөгү эң чоң жана эң маанилүү шаарлардын бири болгон. Анда кеминде эки мечит, ордо жана түрмө, ошондой эле керван-сарай болгон, алардын баары коргоочу дубалдар менен курчалып, өз алдынча суу менен камсыздалган. Чептердин жакшыртылганына карабастан, шаар дагы эле чабуулдарга дуушар болгон жана адегенде Кара-Кытайлар, андан кийин 1219-жылы Чыңгызхандын колбашчыларынын бири Жебе Нойон тарабынан талкаланган.

15-кылымда болочок Моголдор императору Бабурдун атасы Умар Шайх Мирза II Фергана өрөөнүн башкарган жана Ахсикетти өзүнүн негизги резиденциясы катары тандаган. Бабур чоо-жайы боюнча жакын жердеги Андижанда төрөлгөн, бирок анын тарыхы бул чеп менен ажырагыс байланышта, анткени так ушул жерде 1494-жылы Умар Шайх кокустан кулап каза болгон, ошондон улам Бабур тактыга отурган. Самаркандды басып алууга аракет кылып жатканда, Бабур Ахсикет менен Самаркандга болгон көзөмөлүн жоготкон.

17-кылымдын башына карата Ахсикет кулдурай баштаган. Шаардан калган бөлүктөр 1620-жылы болгон жер титирөөдө кыйрап, тургундары Наманганга көчүп кеткен.

Археологиялык казуулар

«Фергананын Афрасиябы» деп сүрөттөлгөн Ахсикеттин алгачкы казуулары 1885-жылы өткөрүлгөн. Аны орус чыгыштаануучусу жана археологу Николай Веселовский жетектеген. Кийинки казуулар 1913, 1939, 1960 жана 1979-жылдары өткөрүлгөн. Бул казуулардын учурунда табылган бронза буюмдар Москвадагы Чыгыш искусствосунун мамлекеттик музейинде сакталат, ал эми башка табылгалар Париждеги Луврда жана Өзбекстандын улуттук коллекцияларында турат.

Жакында, 2002-жылы, Лондон университетинин колледжинин Археология институтунун профессору Тило Ререн Ахсикетте британ-өзбек археологиялык экспедициясын жетектеген. Илимпоздор бул жерде бек, ошону менен бирге ийилгич жана сынуудан коргоо касиетине ээ Дамаск болотунун өндүрүлгөндүгүнүн далилдерин тапкан. Айрыкча, алар 1300 градус Цельсийге чейинки жылуулукка чыдамдуу каолин тыгырчактарын (тигельдерди) тапкан. Мындай жогорку температураны түзө алган арча жыгачы эритүү үчүн колдонулган, ал эми көмүр курамдуу темир руда жакын жердеги Теңир-Тоонун тармактарынан алынган.