Aksu-Zhabagly Nature Reserve

Аксу-Жабаглы жаратылыш коругу (казакча: Ақсу-Жабағылы қорығы, Aqsu-Jabağyly Qoryğy; орусча: Аксу-Жабаглинский заповедник) — Борбордук Азиядагы эң байыркы жаратылыш коругу. Ал Казакстан Республикасынын түштүк облусунда жайгашкан. Ал Теңир-Тоонун түндүк-батыш кырка тоолорун камтыйт. Анын аты аймактагы эң чоң дарыя Аксудан жана аймактын түндүк бөлүгүндө жайгашкан Жабаглы кырка тоосунан алынган.

Географиясы

Аксу-Жабаглы жаратылыш коругу батыш Теңир-Тоонун Талас Ала-Тоосунун батыш тоолорунда жайгашкан. Анын чыгыш чек арасын Кыргыз Республикасы, ал эми түштүк чек арасын Майдантал дарыясынын өрөөнү жана Өзбекстан аныктайт. Батышта аймакты Кызылкум чөлү, ал эми түндүктө Каратау тоолору курчап турат. Теңир-Тоо тоолору андан ары чыгыш жана түштүк тарапка созулат. Аймак Түштүк Казакстан облусундагы Түлкибас жана Ленгер райондорунун административдик чегинде жайгашкан. Жаратылыш коругу 131 934 гектар аянтты ээлейт, деңиз деңгээлинен 1100–4236 метр бийиктиктерди камтыйт. Негизги тоо кыркалары — түндүктө Жабаглы, борбордук бөлүгүндө Талас Ала-Тоосу, түштүктө Балдыбректоо жана Угам Ала-Тоосу. Алар тик капталдарды жана жумшак платолорду түзөт. Сайрам чокусу, түштүк аймакта жайгашкан, коруктагы эң бийик чоку. Тоолуу аймак, бардыгы батыш багытта, өз кезегинде Арал деңизине куйган Сырдарыяга агызылган Жабаглы, Аксу жана Балдырбек дарыялары менен бөлүнгөн. Аксу дарыясы тереңдиги 500 метр болгон Аксу капчыгайын түзгөн, ал коруктун түштүк бөлүгүндө тар жөө өтмө көпүрө аркылуу гана кесилип өтүлөт.

Геологиясы

Палеозой доорундагы акиташ, доломит жана көмүр туфу жаратылыш коругундагы эң үстөмдүк кылган негизги тоо тектери болуп саналат. Платолордо жана этек тоолордо калың лёсс топтолгон. Пермь доорунун кремнийлүү магмалык тоо тектери алда канча сейрек кездешет.

Бай флора менен фауна эс алуу туризминин өнүгүшүнө салым кошкондуктан, экотуризм 10 жылдан бери корукта популярдуу багыт болуп келет.

Флора жана өсүмдүктөр дүйнөсү

Аксу-Жабаглы жаратылыш коругунда 1312 кан тамырлуу өсүмдүк бар. Эң чоң уруктардын айрымдары — Astragalus, Gagea, Allium, Carex жана Oxytropis. Казакстандын Кызыл китебинде жоголуп бара жаткан деп катталган 44 сейрек өсүмдүк түрү бар, алардын арасында жапайы алма (Malus sieversii), жапайы жүзүм (Vitis vinifera) жана бир нече жапайы лаале түрлөрү (мисалы, Tulipa greigii) бар. Коруктун төмөнкү бөлүктөрү жарым чөл, бадал жана талаа менен капталган, алар жазында геофиттердин түстүү килемин түзөт. Тоо алкагы Juniperus seravshanica жана Juniperus semiglobosa менен ачык арча токойлорунун жана европалык-сибирдик жана орто азиялык өсүмдүктөр гүлдөгөн шалбаалардын мозаикасы. Аксу капчыгайында Malus sieversii жана Түркстан клени (Acer turkestanicum) менен айрым токой сыныктары бар. Андан ары жогору, субальп жана альп алкактарында, шалбаалар, бийик чөптүү өсүмдүктөр жана Onobrychis echidna менен кичине жаздыкча жамааттары, ошондой эле Carex melanantha жана Kobresia persica менен кыска чөптүү топурак бар. Негизги дарыялар боюнча тал жана кайың галерея токойлору өсөт. Аймакта таш урандысы өсүмдүктөрү көп кездешет жана алар сейрек Allium karataviense пияз түрүнүн жашоо чөйрөсү, ошондой эле Iris willmottiana жана Tulipa kaufmanniana да табылат.

Фауна

Корукта Казакстандын Кызыл китебинде жогорку деңгээлде коркунучта деп катталган 44 сүт эмүүчүлөр түрү бар. Эң көрүнүктүү түрү — ак илбирс, бирок ал сейрек көрүнөт. Гималай коңур аюусу, Теңир-Тоо аркары (Ovis ammon karelini), инди чачыктуу тыкан (Hystrix indica) жана Мензбир сурусу бир аз көбүрөөк кездешет.