Alikomektepe

Аликомектепе (азербайжанча: Əliköməktəpə) — Азербайжандын Жалилабад районунда, Муган тектиринде жайгашкан, биздин заманга чейинки болжол менен 5000-жылдарга таандык, энеолит мезгилине кирген байыркы калкым. Алгачкы катмары Шулавери-Шому маданиятына таандык. Анын аянты 1 гектардан ашат.

Калкым

Аликомектепе Жалилабад районундагы Учтепе айылынын жанында, Инжечай дарыясынын оң жээгинде жайгашкан. Бул жерде энеолит мезгилине таандык 600 чарчы метр аянтта казуу иштери жүргүзүлгөн. Маданий катмардын калыңдыгы 5,1 метр. Казуу иштеринин жүрүшүндө алты курулуш катмары бар экени аныкталган.

Төмөнкү курулуш катмарларындагы дубалдар бир нече катар чопо кыштардан курулуп, шыбак менен бекемделген. Калкымдын жогорку кабаттарындагы имараттар чарчы формада болуп, бир же эки катар чопо кыштан курулган. Чарба имараттары же кошумча имараттар үйлөргө жалгашкан жана өзгөчө өткөл менен байланышкан.

Калкымдын үчүнчү курулуш кабатында табылган тегерек формадагы казуу түрүндөгү имараттын диаметри болжол менен 3 метр болгон. Анын дубалдары акиташ менен агартылып, кызыл охра менен геометриялык оюм менен кооздолгон. Оюм мотивдери бири-бирине жалгашкан тегеректерден, така формасындагы оюмдардан, параллель сызыктардан жана чекиттерден турат. Бул имарат сыйынуу максатында курулган деп эсептелет.

Калкымдын бардык курулуш катмарларында керамика жасоого даярдалган чопо топтордун калдыктары табылган.

Археологиялык изилдөөлөрдүн натыйжасында Аликомектепеден үй жаныбарына айландырылган аттын сөөктөрүнүн эки түрү табылган, бул жалаң Кавказда эмес, бүткүл Евразияда аттын үй жаныбарына айландырылышынын эң байыркы тарыхын далилдөө жагынан чоң жаңылык болуп саналат.

Тарыхый контекст

Бул эстеликтен табылган материалдар Иранын түндүк-батышындагы эстеликтерден (Далма идиш-аяктары) алынган материалдарга абдан жакын. Төмөнкү катмардын буюмдары Нахчывандагы Култепе I эстелигиндеги буюмдарга окшош. Жогорку катмарларда түндүк Убайд мезгилине таандык керамика да кездешет.

Казуу иштеринин жүрүшүндө көптөгөн чопо идиш-аяктар табылган. Монохромдук сызыктар менен каптаган боёлгон керамикадан 300дөн ашык үлгү табылган. Коңур жана кызыл түстөгү сызыктардын көбү түз жана ийри сызыктарды камтыган үч бурчтуктар, ромбалар болуп саналат. Аликомектепеден табылган көптөгөн буюмдар жергиликтүү өндүрүштүн буюмдары деп эсептелет.

Аликомек-Култепе маданияты

Айрым археологдор түштүк-чыгыш Кавказдын Шулавери-Шому маданиятынан кийин келген, неолиттен энеолитке өтүү мезгилин (биздин заманга чейинки болжол менен 4500-жыл) камтыган байыркы Аликомек-Култепе маданияты жөнүндө сөз кылат.

A. Courcier пикиринче:

«Мугань тектиринин чеги менен Нахчывандын (Азербайжан) чек арасында жайгашкан Аликемек жана Култепе I калкымдары 1950–1970-жылдары казылган жана так дааталган эмес. Алар кыйла узак мезгилди камтыйт жана мекендөө эрте, болжол менен биздин заманга чейинки алтынчы миң жылдыкта башталган көрүнөт (Lyonnet 2008, б. 4–6). Аликемек-Култепе маданияты Арарат тектирин, Нахчыванды, Миль жана Муган тектирлерин, ошондой эле Иранын түндүк-батышындагы Урмия көлүнүн айланасындагы аймакты камтыган» (Kushnareva 1997, б. 33).