Altyndepe

Алтындепе (Алтын-Депе, кээде Алтын Тепе, түркмөнчө «алтын дөбө»), Түркмөнстандагы, Ашгабаттын жанындагы коло доорундагы (БМАК) археологиялык эстелик, биринчи жолу б.з.ч. болжол менен 3200–2400-жылдары Кеч аймакташтыруу мезгилинде, ал эми толук шаар жери катары б.з.ч. болжол менен 2400–2000-жылдары Интеграция мезгилинде отурукташкан.

Казуулар

Алтын-депедеги масштабдуу казуу иштери 1965-жылы башталган.

Кеч энеолит мезгилинде Алтын Депе аянты 25 гектар болгон масштабдуу борборго айланган. Ал тик бурчтуу байкоо мунаралары бар чопо дубал менен курчалган. Бир нече турак аймактар ачылган. 9-казуу деп аталган аймак бир нече үй-жайлары бар турак аймак болгон, алардын көбү, кыязы, бай адамдарга таандык болгон. Үйлөрдүн короолору болгон жана алардын ортосунда көчөлөр өткөн. Адамдар көбүнчө үйлөрдүн ичине көмүлгөн. 5-казуу жана 10-казууда турак аймактардын дагы эки чоң бөлүгү табылган. Алар көбүнчө устаттарга таандык болушу мүмкүн. Үйлөр кичине жана анча жакшы курулган эмес.

Зиккурат

Бул эстелик өз зиккуратынын калдыктары менен белгилүү. Бул месопотамиялык зиккурат түрүндөгү төрт деңгээлдүү мунарасы бар монументалдуу диний комплекс болгон. Бул курулуш «прото-зороастризм» деп да сүрөттөлгөн.

Ошондой эле башка месопотамиялык байланыштар да болгон,

«Алтын Депе цивилизациясы коңшу маданияттар менен тыгыз байланышта болгон. Иранды түндүк-чыгышынан алынып келгени анык болгон күкүрт сырдалган идиштер (Тепе Хиссар, Туренг Тепе) аристократтык сектордогу казуулар учурунда табылган.»

Намазга V жана Алтындепе, ошондой эле кеч Хараппа маданияты (б.з.ч. болжол менен 2000–1600-ж.) менен байланышта болгон. Алтын Депеден, пил сөөгүнөн жасалган буюмдарды жана хараппа түрүндөгү мөөрлөрдү кошо алганда, Инд өрөөнүнөн алынган көптөгөн буюмдар табылган. Жок дегенде бир буюмда хараппа жазуусу болгон.

Массон (1988) бул маданиятты прото-дравид тегине таандык деп эсептейт. Ошондой эле Сарианиди бул эстеликти индо-иран элдери менен байланыштырат.

Эки дөңгөлөктүү арабалар

Алтын-Депеден табылган, б.з.ч. болжол менен 3000-жылга таандык эки дөңгөлөктүү арабалардын моделдери Борбордук Азиядагы дөңгөлөктүү транспорттун эң эски толук далили болуп саналат, бирок дөңгөлөктөрдүн моделдери бир аз мурдараак контексттерден да табылган. Кайыш-жабдуулардын түрүнө караганда, арабаларды баштапкыда өгүздөр же бука тартышкан. Бирок төөлөр БМАК чегинде колго үйрөтүлгөн. Алтын-Депеден б.з.ч. болжол менен 2200-жылга таандык, төө тарткан төрт дөңгөлөктүү араба моделу табылган.

Дагы бир маанилүү байыркы отурукташуу жайы Монжуклы Депе жакын жерде жайгашкан.