Anazarbus

Аназарбус, ошондой эле Юстинополис (байыркы грекче: Ἀναζαρβός / Ἰουστινούπολις, орто кылымдарда Айн Зарба; азыркы Анаварза; арабча: عَيْنُ زَرْبَة) деп аталган, — Киликиядагы байыркы шаар. Кеч Рим империясынын мезгилинде ал Экинчи Киликиянын борбору болгон. Рим императору Юстиниан I 527-жылы күчтүү жер титирөөдөн кийин шаарды кайрадан курган. Ал 1374-жылы Мамлюк империясынын күчтөрү Киликия Армениясын басып алгандан кийин талкаланган.

Жайгашкан жери

Ал Анадолуда, азыркы Түркиядагы, учурдагы Чукурова тектиринде (же классикалык Алей түздүгүндө), учурдагы Джейхан дарыясынын (же классикалык Пирамос дарыясынын) негизги агымынан болжол менен 15 км батышта жана анын Сэмпас Су аттуу куймасынын жанында жайгашкан.

Бийик, өз алдынча тоо кыркасы анын акрополун түзгөн. Урандылардагы кыш кладкасынын кээ бирлери сөзсүз рим доорунан мурункуга таандык болсо да, Сударанын аны Кардиялык Эвменестин согуштарында казына шаары катары атактуу болгон Циинда менен теңдештирүүсү, Страбон Циинданы Батыш Киликияда жайгашкан деп ачык көрсөткөнүнөн улам кабыл алынбайт.

Тарыхы

Судага караганда, бул жердин баштапкы аты Циинда, Кииинда же Куинда (грекче: Κύϊνδα) болгон; андан кийин ал Диокэсария (Διοκαισάρεια) деп аталган. Кундолу деп аталган Киликиядагы бир шаар б.з.ч. VII кылымда ассирия падышасы Асархаддонго каршы көтөрүлүш чыгарган, бирок бул байланыш бар экени белгисиз. Кеминде Пирамос дарыясынын боюнда жайгашкан Аназарбус (Ἀνάζαρβος), Аназарба (Ἀνάζαρβα) жана Аназарбон (Ἀνάζαρβον) деп аталган шаар б.з.ч. I кылымда бар болгону жана Рим тарабынан кошулуп алынганга чейин Тарконджимот I дин кичине вассал падышалыгынын бир бөлүгү болгону белгилүү. Шаар атын кайдан алганы болжолдоо маселеси. Стефан Византиялыкка караганда, шаар жер титирөөдөн кыйрагандан кийин, император Нерва сенатордук наамдагы Аназарбус аттуу кишини жиберип, ал шаарды кайра курган жана ага өз атын берген. Валезиустун белгилегениндей, бул маалымат так эмес, анткени шаар Плиний доорунда деле Аназарбус деп аталып келген. Бул шаардан байыркы дооруна таандык үч жазуучу чыккан. Педаниус Диоскоридис Аназарбустан чыккан деп эсептелет, бирок Диоскоридистин жашаган мезгили так эмес. Ошондой эле бул жер акын Оппиандын жана тарыхчы Аназарбалык Асклепиаддин туулган жери болгон. Анын кийинки аты Кайсария ад Аназарбум болгон, жана бул жерде шаар атынын ошол эле учурда Аназарбус жана Кайсария ат Аназарбум деп жазылган көптөгөн медалдар бар. Киликия бөлүнгөндө, ал Экинчи Киликия Рим провинциясынын борбор шаары, Метрополис наамы менен болгон. VI кылымдын башында, Чыгыш Рим императору Юстин I доорунда, ал Юстинополис же Иустинуполис (Ἰουστινούπολις) деп аталган. Шаар 526-жылы жер титирөөдөн жабыр тартып, Юстиниан I тарабынан кайра курулуп, Юстиниянополис же Иустинианополис (Ἰουστινιανούπολις) деп аталган; бирок эски аты сакталып калган, ал эми Кичи Армениянын падышасы Торос I XII кылымдын башында аны өзүнүн борбору кылганда, ал Аназарва деп аталчу.

Анын табигый жактан күчтүүлүгү жана Сис ашуусунун оозунан алыс эмес жайгашкандыгы, ошондой эле Киликия дарбазаларынан чыккан чоң жолдун жанында болгондугу, Аназарбусту Чыгыш Рим империясы менен алгачкы мусулман басып алуучуларынын ортосундагы күрөштөрдө маанилүү роль ойногон жерге айландырган. Ал 796-жылы Харун ар-Рашид тарабынан кайра курулган, X кылымдын ортосунда Хамданиддик Сайф ад-Даула тарабынан чоң каражат жумшап бекемделген жана 962-жылы Никифор II Фока тарабынан дагы бир жолу талкаланган. XI кылымда ал дагы Тарсос менен Мараш менен теңдешкен ири чеп болгон жана 1084-жылы чамасында Селжук түрктөрү тарабынан басып алынганга чейин Филарет Брахамиостун ээлигине караган. 1097-жылдын аягында же 1098-жылдын башында ал Биринчи Крест жортуулунун аскерлери тарабынан басып алынган жана Антиохия басып алынгандан кийин Тарантолук Боемонддун Антиохия төрөлүгүнүн курамына кирген.

Бул жер Византия империясы менен армяндардын ортосунда бир нече жолу кол алмаштырган, кийин расмий түрдө Киликия Армен падышалыгынын курамына кирген. Аназарбус Киликия аймагы боюнча узарган армян чеп-курулмаларынын чынжырынын бир бөлүгү болгон. Сис чеби (азыркы Козан, Адана) түндүктө, Тумлу чеби менен Йыланкале түштүктө, ал эми Амуда жана Сарвандикар чептери чыгышта жайгашкан. Мисирдин Мамлюк империясы шаарды акыры 1374-жылы талкалаган.

Калдыктары

Крест жортуулчулары, кыязы, аскердин так ортосунда таасирдүү дон-жон мунарасынын курулушуна жооптуу болгон. Калган чеп-курулмалардын көбү, анын ичинде тосмо дубалдар, ат-туяк формасындагы зор мунаралар, жер асты бөлмөлөр, суу сактагычтар жана өз алдынча турган курулмалар, болжол менен 1111-жылы Рубенид барон Торос I келгенден башталган армян доорундагы басып алуу мезгилине таандык. Чептин ичинде эки армян чиркөөчүкөнү жана Торос I өзүнүн жеңиштерин белгилөө үчүн курган ажайып (бирок катуу бузулган) үч нефтуу чиркөө бар. Чиркөө мурда армянча жазылган үзгүлтүксүз, кынаптуу арноо жазуусу менен курчалган болгон.

Төмөнкү шаардын учурдагы дубалы кийинки мезгилдин курулушу. Ал ичине көрктүү триумфалдык аркты, эки көчөнүн колоннадаларын, гимназияны ж.б. камтыган урандылардын массасын курчап турат. Стадион менен театр дубалдардын түштүк тарабынан сыртта жайгашкан. Акрополдун чеп-курулмаларынын калдыктары, ташка чегилген жолдор менен канаттарды кошуп алганда, өтө кызыктуу. Жогорку шаарда белгилүү курулмалар жок. Сулуулугу боюнча бул жер Киликияда теңдешсиз, жана үч сонун су түтүктүн (акведуктун) башаттарын изилдеп чыгуу арзырлык. Тосмо дубалдын түштүгүндөгү тик кырда, мыйзамсыз казуулардын издери менен бирге, некрополь дагы көрүнөт.

Байыркы шаардын түштүк-батышында кичинекей түрк дыйкан кыштагы (Дилеккая) жайгашкан. Аймактан чогултулган кээ бир табылгалар менен кичинекей ачык асман алдындагы музейди аз акы төлөп көрүүгө болот. Ошондой эле жанында дыйкандын талаасынан табылган кооз мозаикалар бар.