Antandrus

Антандр же Антандрос (байыркы грекче: Ἄντανδρος) — Анатолиянын Троада аймагында, Адрамиттий булуңунун түндүк тарабында жайгашкан байыркы грек шаары. Анын тегерегиндеги аймак грекче Антандрия (Ἀντανδρία) деп аталып, жээктеги Аспанеус жана чыгыштагы Астира шаарчаларын камтыган. Ал Түркиянын Балыкесир провинциясынын Эдремит районунда, Авджылар айылы менен Алтыноллук шаарчасынын ортосундагы Деврен дөбөсүндө жайгашкан деп аныкталган.

Жайгашкан жери

Географ Страбон Антандрды Троадада, Ида тоосунун түштүк капталында, Асос менен Гаргарадан чыгышта, бирок Аспанеус, Астира жана Адрамиттийден батышта жайгашкан деп көрсөткөн. Аны азыркы заманда кайрадан табууга алып келген алгачкы издин ачылышы 1842-жылы немис географы жана антик дүйнө изилдөөчүсү Генрих Кипертке таандык. Ал Авджыларда мечиттин дубалынан Антандрга байланышкан жазууну тапкан. 1888-жылы кайра келип, ал Авджылардан дагы бир жазууну тапкан, жана жергиликтүү калк Деврен аттуу жакынкы дөбөнүн айланасында көптөгөн грек, рим жана византия мезгилиндеги монеталарды тапкандыгына байланыштуу, ал Антандрдын акрополун ушул жерден аныктай алган. Британиялык археолог Джон Кук 1959 жана 1968-жылдары бул жерди изилдеп, грек отурукташуусунун дагы бир далилдерин тапкан.

Негизделиши

Антиктик дүйнөдө Антандрдын негизделиши жөнүндө бири-бирине карама-каршы келген уламыштар тараган. Лесбостук акын Алкей б.з.ч. VII кылымдын чегинде Антандрды гректер Анатолияга жердик (аборигендик) эл деп эсептеген лелегдер негиздеген дейт. Б.з.ч. V кылымдагы тарыхчы Геродот да Антандрдын грек эмес тегин белгилеп, аны пелазгдар негиздеген деп жазган. Геродоттон бир нече он жылдыктан кийин, б.з.ч. V кылымдын аягында жазган Фукидид Антандрдын грек теги жөнүндө пикирди биринчи сунуштаган булак болуп, аны эолийликтер негиздеген дейт; бул пикирди византиялык лексикограф Стефан да колдоп, шаардын негиздөөчүсү катары Антандр аттуу эолий башчысын атаган. Бирок грек эмес теги жөнүндөгү уламыш улантылган бойдон калган. Бир кылымдан кийин Аристотел анын Эдонис жана Киммерис деген лакап аттарын, тиешелүүлүгүнчө, фракиялык Эдон урууларынын шаарды негиздегенине жана түштүк Россиядан келген көчмөн киммерийлердин бир кылым бою шаарды башкарганына байланыштырган. Скепсистик Деметрий (болжол менен б.з.ч. 205–130-ж.) дагы башка бир версияны сунуштайт: ага ылайык Антандрды баштапкыда Адрамиттий булуңуна каранган Фива тектиринин киликиялыктары отурукташкан (Түркиянын түштүк-чыгышындагы Киликия менен чаташтырбоо керек).

Август бийлик кылган мезгилде грек мифографу Конон Антандрдын теги жөнүндө эки альтернативдик түшүндүрмө берген. Экөө да Ἄντανδρος (Антандрос) сөзүн ἀντ’ Ἄνδρου (ант’ Андру) деп чечмелеп, грекче ἀντί (анти) предлогунун «ордуна» дегенди билдирген маанисин колдонот. Биринчисинде, Энейдин уулу Асканий Антандр шаарын пелазгдар тарабынан туткундалганга чейин башкарган; аны бошотуунун баасы шаарды берип коюу болгон, демек ἀντ’ ἄνδρου «(бир шаар) бир адамдын ордуна/алмашуусуна» дегенди билдирет (ἄνδρου — грекче ἀνήρ, «адам», сөзүнүн атооч жөндөмөсү, б.а. Асканий). Бул чечмелөө Геродоттогу шаардын пелазг теги жөнүндөгү шилтемени жана анын Вергилийдин «Энеида» эпосундагы Эней менен троялыктар батышка качкан жер катарындагы кыска ролун бириктирет. Экинчи түшүндүрмөдө, Антандрдын негиздөөчүлөрү Циклад аралдарынын бири болгон Андростон сүргүнгө айдалган адамдар болгон, алар кууп чыгарылгандан кийин Антандр деп аталган жаны конуш негиздешкен, демек ἀντ’ Ἄνδρου «Андростун ордуна» дегенди билдирет.

Казуу иштери

Жакынкы мезгилге чейин Антандр эстелигинде болгону жөнөкөй бет-алдынан изилдөө жүргүзүлгөн, ошондуктан бул жердеги грекке чейинки отурукташуу жөнүндөгү алгачкы грек уламыштарынын тарыхый чындыкка туура келгенин аныктоого археологиялык далил жок болчу. Жакынкы түрк казуу иштери бул көрүнүштү өзгөртүшү мүмкүн: казуу иштеринин веб-сайтында некрополдон табылган, б.з.ч. VIII кылымдын аягы — VII кылымдын башына таандык грек идиш-аяктары жарыяланды, бул мурунку бет-алдынан табылгандардан дээрлик эки кылым мурунураак. Алгачкы белгилер Антандрдын ошол мезгилдеги материалдык маданияты негизинен грек маданияты болгонун көрсөтүп, бул аймак жакынкы грек коомдору менен кеңири соода жүргүзгөн анатолиялык коом эмес, ошол мезгилде мурунтан эле грек отурукташуусу болгонун билдирет. Бирок бул жана эстеликтин археологиясынын башка көптөгөн аспектилери боюнча бышык тыянактарды казуу иштери жөнүндөгү акыркы расмий отчет жарыялангандан кийин гана чыгарууга болот.

Тарыхы

Лесбостук Митилене шаары архаикалык доордо Троаданын кеңири бөлүктөрүн башкарган, ошондуктан Алкейдин Антандр жөнүндөгү сөзү б.з.ч. VII кылымдын чегинде Митиленин бул шаарга кызыкчылыгын же аны башкарганын көрсөтүшү мүмкүн. Же болбосо, шаардын анатолиялык теги жөнүндөгү туруктуу алгачкы уламыш (мисалы, Алкейде, Геродотто, Скепсистик Деметрийде) анын анатолиялык калкы б.з.ч. VI кылымдын аягына чейин Митиленден көз карандысыз бойдон калганын көрсөтүшү мүмкүн; бул жерде жүргүзүлгөн аз сандагы археологиялык иштер грек отурукташуусу мындан мурда башталбаганын көрсөтөт.

Антандрдын тарыхындагы биринчи окуя — б.з.ч. 512-жылы Геллеспонт Фригиясынын перс сатрабы Отан Кичи Азиянын түндүк-батышын каратып алуу учурунда шаарды басып алышы. Антандрда Ида тоосунан алынган көп сандаган жыгач жана чайыр болгон, бул аны чоң флоттарды куруу үчүн идеал жер кылып, шаарга стратегиялык маани берген. Б.з.ч. 424-жылы Пелопоннес согушу учурунда, шаар Митиленден сүргүнгө айдалгандар тарабынан каратылганда, тарыхчы Фукидид мындай деп түшүндүрөт: