Antioch of Pisidia

Писидиядагы Антиохия — башка аталыштары боюнча Антиохия ин Писидия же Писидиялык Антиохия (гректе: Ἀντιόχεια τῆς Πισιδίας), ал эми Рим империясында, латынча: Antiochia Caesareia же Antiochia Colonia Caesarea — Жер Ортолук деңизи, Эгей жана Борбордук Анадолу аймактарынын кесилишинде жайгашкан, мурда Писидия менен Фригиянын чек арасында болгон, ошондуктан Фригиядагы Антиохия деп да белгилүү болгон, Түркиянын Көлдөр аймагындагы шаар болгон. Бул жай Испарта облусундагы азыркы Ялвач шаарынан болжол менен 1 километр түндүк-чыгышта жайгашкан. Шаар түндүгүндө эң бийик чекити 1236 метр болгон дөбөдө жайгашкан.

Географиясы

Шаарды чыгыш тарабынан Эгирдир көлүнө куюучу Антий дарыясынын терең капчыгайы, түндүк-чыгышта Султан тоолору, түндүктө Каракуш тоосу, түштүк-чыгышта Кызылдаг (Кызыл тоо), түштүк-батышта Кириши тоосу жана Эгирдир көлүнүн түндүк жээги курчап турат.

Картада Жер Ортолук деңизине абдан жакын жайгашканына карабастан, түштүктүн жылуу климаты Тавр тоолорунун бийиктигинен өтө албайт. Климаттан улам орман жерлери жок, бирок жылдык орточо жамгыр жаашы чокуларда болжол менен 1000 мм, ал эми капталдарда 500 мм болгон Султан тоолорунан суу берилген аймактарда эгин өсүмдүктөрү өсөт. Бул суу плато менен Антиохияны азыктандырат. Капталдарда негизделген башка писидиялык шаарлар — Неаполис, Тириакум, Лаодикея Катакекаумене жана Филомелиум да ушул кунарлуулуктан пайда алышкан.

Акрополь 460,000 чарчы метр (115 акр) аянтка ээ жана бекемделген коргоо дубалдары менен курчалган. Конуштун Территориумун түштүк-чыгыштагы дөбөдө жайгашкан Мен Аскаенос ыйбадатканасынын Мен храмынан көрүүгө болот. Шаардын Территориуму байыркы заманда болжол менен 1,400 чарчы километр болгон деп эсептелет. 1950-жылдагы эл каттоо боюнча, бул аймакта 50,000 адам жашаган 40 айыл болгон. Рим доорундагы калк саны буга караганда бир аз көп болгон.

Жердин туруктуу сугарылган кунарлуу топурагы мөмө-жемиш өстүрүү жана мал чарбачылыгы үчүн абдан ыңгайлуу. Рим доорунда Италиянын жарды аймактарынан келген ветерандар (пенсияга чыккан рим легионерлери) үчүн айыл чарбасы колонияларды бул аймакка интеграциялоонун кыймылдаткыч күчү болушу керек эле.

Заманбап Ялвач шаары Испарта облусундагы экинчи чоң шаар, анын аянты 14,000 чарчы километр. Борбордогу калк саны 35,000, жалпы саны болжол менен 100,000. Шаар негизги жол аркылуу Анталиядан 230 км, Коньядан 180 км, Испартадан 105 км жана Акшехирден 50 км алыстыкта жайгашкан.

Тарых алдындагы доор

Салтка ылайык шаар б.з.ч. III кылымдан башталат, аны эллинисттик падышалыктардын бири болгон Селевкид династиясы негиздеген. Бирок шаардын тарыхын Көлдөр аймагынын жана Писидиянын тарыхынан бөлүп кароого болбойт. Аймакта жүргүзүлгөн изилдөөлөр палеолит доорунан бери отурукташуу болгонун көрсөткөн.

1924-жылы Д.М. Робинсон жана Мичиган университети тарабынан Ялвачтын тегерегинде жүргүзүлгөн казуу иштери жана изилдөөлөр жанаша жаткан дөбөлөрдөн б.з.ч. III миң жылдыкка таандык буюмдарды ачкан.

Антиохиянын өзүндө прото-хетт, хетт, фригия же лидия цивилизацияларынан эч кандай табылга чыккан эмес, бирок хетт жазмаларынан бул аймак «Арзава» деп аталгандыгын жана бул аймакта көз каранды эмес коомдоштуктар гүлдөгөнүн билебиз. Бул элдер хеттердин моюнтуругуна кабылган эмес, бирок Кадеш салгылашуусунда мисирликтерге каршы алар менен катар согушкан.

Кылымдар бою Писидия аймагындагы адамдар анын стратегиялык абалына байланыштуу көз каранды эмес жашай алышкан. Б.з.ч. VI кылымда Анадолуну басып алып, аны сатрапияларга бөлүп башкарууга аракет кылган перстер да туруктуу көтөрүлүштөр менен башаламандыкка туруштук бере алышкан эмес.

Мен Аскаенос культун фригиялык Эне Кудай Кибела культу менен байланыштыргысы келген айрым изилдөөчүлөрдүн мамилеси талаш-тартыштуу. Антиохияда изи көрүнгөн Кибелеге сыйынуу Фригиянын таасиринин натыйжасы эмес: Эне Кудай идеясы Ялвач Музейинде көргөзмөгө коюлган идолдор жана фигуркалар көрсөткөндөй, неолит доорунан башталат.

Эллинисттик доор

Александр Македонский өлгөндөн кийин, Селевкид династиясынын негиздөөчүсү I Селевк Никатор Писидияны көзөмөлгө алган. Басып алынган жерлер эллинизацияланып, калкты коргоо үчүн стратегиялык маанилүү жерлерде, көбүнчө акропольдо бекемделген шаарлар негизделген. I Селевк Никатор болжол менен 60 шаар негиздеп, алардын 16сына атасынын аты болгон Антиох ысымын берген. Писидиялык Антиохия (Антиохтун Жери) шаарын калктандыруу үчүн Меандрдагы Магнесиядан отурукташуучулар алынып келинген.

Ошол эле убакта, Европадан галаттардын келиши менен татаалдашкан Анадолуну бөлүшүү үчүн согуштар уланган. Өз кызыкчылыгын көздөгөн эллинисттик династиялар галаттарды ичкери аймактардан кубалай алышкан эмес, бирок I Антиох Сотер б.з.ч. 270-жылы Тавр тоолорунда алар менен согушуп, галаттар мурда эч качан көрбөгөн пилдердин жардамы менен аларды жеңген. Тарыхчы Лукиан Антиохтун мындай пикирин билдирет: «Биздин бошотулушубуз 16 пилге байланыштуу болгону чоң уят». Ошентсе да, Антиох Сирияга кайтып келгенде өз жеңишин майрамдап, «Сотер» (Куткаруучу) наамын алган.

Эң акылга сыярлык болжол — Антиохия I Антиох Сотер тарабынан галат чабуулдарын көзөмөлдөө үчүн аскердик база катары негизделген, анткени ал Писидия менен Фригия аймактарынын чек арасында жайгашкан. Антиохиянын негизделиши б.з.ч. III кылымдын акыркы чейреги менен даталанат, бирок түндүк-чыгыштагы Мен Аскаенос ыйбадатканасындагы археологиялык табылгалар б.з.ч. IV кылымга таандык. Бул аймакта мурдараак классикалык маданияттар болгонун көрсөтөт.