Antioch

Антиохия — түндүк Сирияда, азыркы Түркиянын Антакья шаарынын ордунда жайгашкан шаар болгон. Б.з.ч. 300-жылы негизделген Антиохия байыркы Жер Ортолук деңиздин чыгышындагы эң маанилүү шаарлардын бирине айланган. Эллинисттик Селевкиддер империясынын борбору болгон бул шаар Рим жана Византия империяларынын мезгилинде да маанилүү бойдон калган, ал эми крест жортуулдары учурунда Антиохия бийлигинин борбору болгон.

Улуу Александрдын мураскору Селевк I Никатор жаңы эле басып алган тегерек-четиндеги аймакты коргоо үчүн Антиохияны дагы үч башка шаар менен катар негиздеген. Ал Антиохия үчүн баалуу ресурстарды камсыз кылган Аму-Ук түздүгүнүн түштүк-батышындагы Оронт дарыясынын боюнан жер тандаган; шаар стратегиялык жактан ыңгайлуу жайгашып, соода жолдорун көзөмөлдөй баштаган. Ал б.з.ч. 240-жылдан б.з.ч. 63-жылга чейин, римдиктер бийликти колго алганга чейин, Селевкиддердин борбору болуп кызмат кылган; андан кийин ал Рим Сириясынын борбору болгон. Эң гүлдөгөн мезгилинде Антиохияда 500 миңден ашык калк жашагандыр, бул шаарды Рим менен Александриядан кийинки Рим империясындагы үчүнчү эң чоң шаар кылган.

Шаар Экинчи Ийбадаткана мезгилинин акырында эллинисттик иудаизмдин негизги борбору болгон. Пентархиянын шаарларынын бири катары, Антиохия өзүнүн узак өмүрлүүлүгү жана эрте христианчылыктын пайда болушунда ойногон чечүүчү ролу натыйжасында "христианчылыктын бешиги" деп аталган. Христиан Жаңы Осуяты "христиан" деген аталыш алгач Антиохияда пайда болгонун ырастайт. 4-кылымдын башынан баштап Антиохия Чыгыш епархиясынын башчысы comes Orientis-тин ордосу болгон. Согуштар, кайталанган жер титирөөлөр жана соода жолдорунун өзгөрүшүнөн улам шаар орто кылымдарда салыштырмалуу маанисиз абалга түшкөн. Байыркы Антиохия шаарынын калдыктары негизинен Оронт дарыясынын аллювиалдык чөкмөлөрүнүн астында калган.

Шаар азыр деле Левант жана чыгыш Жер Ортолук деңиз аймагынын эң маанилүү заманбап чиркөөлөрүнүн бири болгон Антиохиянын грек православ патриархатына өз атын берип турат. Шаар ошондой эле Куранда Йа-Син сүрөсүндө айтылган Хабиб уста-жыгаачынын мүрзөсү бар деп ишенилген Хабиб-и Неджар мечитине зыярат кылган мусулман зыяратчыларын да тартат.

Жайгашкан жери жана рельефи

Байыркы Антиохия шаарынын урандылары бүгүнкү күндө түштүк Түркиядагы Хатай провинциясында жайгашкан Антакьянын астында жатат. Азыркы шаар сыяктуу эле, Антиохия үч дарыя менен сугарылган Аму-Ук түздүгүнүн түштүк-батышында жайгашкан. Кара Су менен Африн дарыялары түздүктүн ортосундагы Антиохия көлүнө куйган, ал эми Сириядан түндүктү карай аккан Оронт дарыясы түздүктүн түштүк четин айланып өтүп, көлдүн агып чыгуучу суусу менен кошулуп, тоолорду батышты карай кесип өтүп, Жер Ортолук деңизге жеткен. Түздүк ошол кездерде да, азыр да абдан кунарлуу: буудай менен арпа сыяктуу дан эгиндери зайтун, зайтун майы жана шарап менен катар өстүрүлгөн, ал эми Антиохия бадыраң, капуста жана Oenanthe сыяктуу дары чөптөрүнүн сапаты менен даңкка бөлөнгөн. Баалуу кипарис жыгачы жана курулуш ташы сыяктуу башка ресурстар да мол болгон, ал эми шаардын тургундары үй жаныбарларынан тышкары көлдүн, дарыянын жана деңиздин деңиз азыктарын да пайдаланышкан. Байыркы мезгилде бул аймактын жапайы жаныбарларына азиялык арстандар, каспий жолборстору, түркарандар жана кара элик кирген, ал эми чаяндар менен чымындар бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган.

Антиохия деңиз деңгээлинен 90 метр (300 фут) бийиктикте, түштүк-чыгыштагы бийиктиги 560 метр (1840 фут) болгон Силпиус тоосунун капталдары менен ушул жерде түндүк-чыгыштан түштүк-батышты карай аккан Оронт дарыясынын сол жээгинин ортосунда курулган. Дарыядагы арал да шаарлаштырылганына карабастан, Антиохия жалпысынан жергиликтүү рельеф менен курчалып турган. Аймактын гидрографиясы, өзгөчө Оронт дарыясы менен Силпиус тоосунан түшкөн суу агымдары шаар менен тегерек-четиндеги эгин талааларын үзгүлтүксүз каптап турган жамгыр мезгилинде, олуттуу кыйынчылыктарды жараткан. Татаал канализация, түтүк, суу түтүктөрү жана боо тутумдары аркылуу сууну көзөмөлгө алуу аракеттери кылымдар бою ийгиликсиз болгон; аллювиалдык чөкмөлөрдүн топтолушу ушунчалык чоң болгондуктан, дарыядагы арал жоголуп, шаардын өзү метрлеп терең көмүлүп калган. Түндүк Өлүк Деңиз жаракасынын Мараш үч тарамдуу түйүнүнө жакын жеринде жайгашкан Антиохия ошондой эле алтымыштан ашык белгилүү жер титирөөгө, алардын болжол менен ону 7ден жогору магнитудада болгонуна дуушар болгон.

Антиохия Жер Ортолук деңиз менен, байыркы мезгилде шаарга чейин сүзүп жүрүүгө боло турган Оронт дарыясы аркылуу байланышкан; шаардын башкаруучулары дарыяны соода жана ташуу үчүн бош кармоого көп күч жумшашкан. Шаар негизделгенден крест жортуулдары мезгилине чейин жок дегенде сегиз жолу кайра курулган дубалдар алгач болжол менен 90 гектар (0,35 чарчы миля) аянтты курчап турган, б.з. 540-жылга карата ал 500 гектарга (1,9 чарчы миляга) чейин өсүшү мүмкүн болгон. Жолдор дубалдардан бардык багытты карай тарашкан, алардын ичинде шаардан 8 километр (5 миля) түштүктөгү, азыркы Харбийеде жайгашкан белгилүү Дафне айылчасына баруучу жол да болгон. Орто кылымдын аягында калтырылганга чейин Антиохия менен ажырагыс байланышта деп эсептелген Дафне, өзгөчө жамгыр жаабаган кургак жай айларында Антиохия үчүн туруктуу суу булагы болгон көптөгөн булактарды камтыган. Шаардын жергиликтүү климатынын өзгөчөлүктөрүнүн бири — май менен октябрь айларынын ортосунда Оронт өрөөнү аркылуу үзгүлтүксүз соккон катуу шамал.