Antiphellus

Антифеллус же Антифеллос (түркчө: Antifellos, байыркы грекче: Ἀντίφελλος), баштапкыда Хабесос деп аталган — Ликиядагы байыркы жээк шаары. Анын грек атынын эң алгачкы кездешүүсү б.з.ч. 4-кылымдагы жазууда. Баштапкыда ликиялыктар тарабынан отурукташтырылган шаарды б.з.ч. 6-кылымда персиялыктар басып алган. Ал гректердин тушунда маанилүүлүгү өскөн, ошол кезде ал жакынкы ички Феллус шаарынын порту болуп кызмат өтөгөн, бирок Феллустун мааниси кемий баштаганда, Антифеллус региондун эң чоң шаарына айланган, өз монетасын согуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон. Рим доорунда Антифеллус Родиаполистик Опрамоас деген жарандык жардамчыдан каржы алган, бул каржы 141-жылы региондун кыйратылышына алып келген жер титирөөдөн кийин шаарды калыбына келтирүүгө жардам берген болушу мүмкүн.

Ирландиялык деңиз офицери Сэр Франсис Бофорт шаардын ордун 1820-жылдары, ал качырылган мезгилде тапкан. 1840-жылдын апрелиндеги зыяратында англиялык археолог жана изилдөөчү Чарльз Феллоус 100дөн ашык таш мүрзөнүн бар экенин белгилеген. Шаардын археологиялык калдыктарынын көпчүлүгү ошондон бери Каштын (мурда Андифили) заманбап мезгилде өсүшүнө байланыштуу жок кылынган; саркофагдардын көпчүлүгү жергиликтүү калк жалпак тараптуу таштарды курулуш материалы катары колдонгондо жок кылынган.

Эндиги жоголгон ликия тилинде жазылган сакталган жазуулар б.з.ч. 4-кылымга таандык. Антифеллустагы калыбына келтирилген, баштапкыда 4000 көрүүчүгө ылайыкталган жана дагы деле көбүнесе бүтүн сакталган эллинизм мезгилинин амфитеатры эч качан туруктуу таш сахнага ээ болгон эмес. Жер үстүндө көрүнгөн сакталган урандылар: бийиктиги 1,9 метр (6 фут 3 дюйм) кире бериши жана бийлеп жаткан кыздардын рельефи менен кооздолгон камерасы бар б.з.ч. 4-кылымдагы Дорик мүрзө; заманбап шаардын борборунда жайгашкан, өзгөчө жазылган жана дагы котормосу жок ликия жазуусу бар Падыша мүрзөсү; б.з.ч. 1-кылымдагы кичине храм; заманбап шаардын үстүндөгү аскаларга орнотулган аска-мүрзөлөр; жана шаардын байыркы деңиз дубалынын бөлүктөрү.

Тарыхы

Антифеллустун баштапкы ликиялык аты (байыркы грекче: "аскалардын карама-каршы жери") Хабесос болгон; рим аскер башчысы Улуу Плиниуске ылайык, шаардын эллинге чейинки аты Хабессус болгон. Учурда Антальи музейинде турган архитектуралык элементтердин табылышы ликиялыктардын б.з.ч. 6-кылымга чейин бул жерге (демек Феллуска да) отурукташканын далилдеген. Ал Ликия лигасында бир добушка ээ болгон жана өз монетасын согуучу соода борборуна айланган. Бул аймакка б.з.ч. 6-кылымдын орто ченинде персиялыктар баскынчылык жасашкан.

Региондун түштүк жээгиндеги булуңдун башында жайгашкан бул конуш эллин мезгилинде жакынкы ички Феллус шаарынын порту болуп кызмат өтөгөн, бирок анын жээктеги абалынын аздыгына карабастан, бул жерде коргонуучу дубал же акрополь эч качан курулган эмес. Антифеллус деген грек атынын эң алгачкы эскерилиши Каштагы б.з.ч. 4-кылымдагы мүрзөдөгү жазууда, ал каза болгон адамды Антифеллустан чыккан деп сыпаттайт. Феллустун мааниси кемигенде, Антифеллус региондун эң чоң шаары болуп чыкты.

Шаар, Феллустан айырмаланып, деңизчилер үчүн рим жол көрсөткүчү Stadiasmus Maris Magni'де эскерилет. Антифеллустан табылган рим императордук монеталарда Ἀντιφελλειτων ("антифеллиттиктердин") деген жазуу бар. Плиниус бул аймакта эң жумшак губкалар табылганын жазган. Рим окумуштуусу Страбон Антифеллусту туура эмес ички шаарлардын арасына койгон:

Жана ички аймакта Феллус жана Антифеллус жана Химера деп аталган жерлер бар, акыркысын мен жогоруда эскердим.

Түрк археологу Жевдет Байбуртлуоглунун айтымында, Антифеллус кыязы 141–142-жылдары региондун кыйратылышына алып келген жер титирөөдөн таасир алган. Бул жер титирөөнүн толкуну ликия жээгин каптаган жана анчалык алыс эмес аралыктарга ички тарапка жеткен цунамини жараткан. Родиаполистик Опрамоас тарабынан шаарга берилген каржы бул окуядан пайда болгон зыянды оңдоого жардам бергени мүмкүн.

Антифеллус епископчулугу Рим Ликия провинциясынын борбору болгон Мира митрополиясынын суффраганы болгон. Анын епископу Теодорус 451-жылы Халкедон соборуна катышкан. Ал ошондой эле 458-жылы Александрия Протериусунун өлтүрүлүшүнө байланыштуу өткөрүлгөн провинциялык синодго катышкан, бирок колдорунун ден соолук көйгөйлөрүнө байланыштуу, жыйналыштын актылары анын атынан дин кызматчы Евстафиус тарабынан кол коюлган. Эндиги мезгилде туруктуу епископчулук эмес, Антифеллус бүгүнкү күндө Католик чиркөөсү тарабынан титулярдык епископчулук катары тизмеленген.

Объект учурда Түркиянын Каш муниципалитетинде жайгашкан, ал 1922–1923-жылдардагы Греция менен Түркиянын мажбурланган калк алмашуусуна чейин Андифили деп аталган, ал эми 19-кылымда — Андиффело деп аталган.

Археология

1828-жылга чейин дээрлик толугу менен качырылган Антифеллус кийинки он жылдыктарда курулуп, 19-кылымдын ортосунда окумуштуулар менен саякатчыларга белгилүү болгон. Ирландиялык деңиз офицери Сэр Франсис Бофорт 19-кылымда Антифеллуска барган. Ал бул жерде тапкан нерселерин, анын ичинде амфитеатр жана жазуулуу жана жөнөкөй саркофагдардын топторун сыпаттаган, ал көргөн жазуулар жөнүндө: "алардын аткарылышынын одоно болгонунан, алар өтө байыркы. Кадимки грек тамгалары менен аралашкан, бир нече адаттан тыш белгилер бар, алардын кээ бир үлгүлөрү төмөнкүлөр." деп белгилеген.

Англиялык археолог жана изилдөөчү Чарльз Феллоус Антифеллустун урандыларын 1838-жылдын апрелинде көргөн. 1840-жылдын апрелинде кайра баргандан кийин, Феллоус 100дөн ашык мүрзөнүн бар экенин белгилеген. 1841-жылы ал саркофагдардын учтарынын, педименттердин жана мүрзөлөрдүн эшиктеринин үлгүлөрүнүн чиймелерин жасаган, жана Томас Абель Бримаж Спраттын "Ликия, Милияс жана Цибиратистеги саякаттар" (1847) эмгегинде байыркы шаардын урандыларынын планы бар. Феллоус жана анын жолдоштору эки тилде жазылган жазуусу бар мүрзөнү тапкан (анын көчүрмөсү 1844-жылы жасалган); жана ал заманбап шаардын борборунда турган багана-мүрзөнүн эскизин тарткан.