Apamea

Апамея Кибот, Апамея ад Меандрум (Меандр дарыясынын боюндагы), Апамея же Апамейя (байыркы грекче: Ἀπάμεια, романизацияланган: Apámeia, байыркы грекче: κιβωτός, романизацияланган: kibōtós) — Анатолиядагы биздин заманга чейинки 3-кылымда Антиох I Сотер тарабынан негизделген жана анын энеси Апаманын атынан аталган байыркы шаар. Ал эллиндик Фригияда болгон, бирок кийин Рим провинциясы Писидиянын курамына кирген. Ал Целенеге (Келайнайга) жакын, бирок андан төмөнүрөөк жерде жайгашкан.

География

Азыркы учурда бул жайдын бир бөлүгүн (кээде жергиликтүү жерде Гейиклер, «жейрен» деп да аталган, балким Ксенофон Целенеде көргөн форс аңчылык паркынын салтынан улам) Динар шаары ээлейт, ал 1911-жылга карата Измир менен темир жол аркылуу байланышкан; анда театр жана көптөгөн маанилүү грек-рим жазуулары кирген олуттуу калдыктар бар.

Страбон (577-бет) шаар Марсий дарыясынын башталышында (экболайс) жайгашканын жана дарыя шаардын ортосу аркылуу агарын, ал шаарда башталып, катуу жана тик агым менен чет тарапка агып, Орга дарыясы кошулгандан кийинки Меандр дарыясына кошулаарын айтат (Геродот аны Катаррактес деп атаган, vii. 26).

Классикалык доор

Алгачкы тургундар Антиох I Сотер тарабынан дарыянын аргы жагына көчүрүлгөн Целенендин тургундары болгон, алар ошол жерде Апамея шаарын негиздешкен (Страбон, xii. 577). Улуу Антиох ал жерге көптөгөн жүйүттөрдү көчүрүп келген (Иосиф Флавий, Ант. xii. 3, § 4). Ал Селевкид бийлигинин ордосуна, ошондой эле грек-рим жана грек-жүйүт цивилизациясынын жана соодасынын борборуна айланган. Ошол жерде Улуу Антиох Магнезияда римдиктерге каршы чыккан аскерин чогулткан, ал эми эки жылдан кийин ошол жерде Рим менен Селевкид империясынын ортосундагы Апамея келишими кол коюлган. Антиох Чыгышка кеткенден кийин, Апамея Пергам падышалыгынын карамагына, андан кийин биздин заманга чейинки 133-жылы Римдин карамагына өткөн, бирок ал Понт Митридат V-ке кайра сатылган, ал аны биздин заманга чейинки 120-жылга чейин ээлик кылган. Митридат согуштарынан кийин ал негизинен жашоочу италиялыктар жана жүйүттөр тарабынан жүргүзүлгөн соода-сатыктын чоң борборуна айланган жана ошондой бойдон калган. Флакктын буйругу боюнча, биздин заманга чейинки 62-жылы Иерусалимдеги ийбадатканага арналган чоң өлчөмдөгү жүйүт акчасы — болжол менен 45 килограмм алтын — Апамеяда конфискацияланган. Биздин заманга чейинки 84-жылы Сулла аны конвент борбору кылган, жана ал узак убакыт бою Фригия шаарларынын арасында биринчилик даражасын талап кылган. Страбон жазган кезде, Апамея Эфестен кийинки маанилүүлүгү боюнча, Рим Азия провинциясындагы чоң соода жайы болгон. Анын соодасы Каппадокияга алып барган чоң жолдогу жайгашуусуна байланыштуу болгон, ал ошондой эле башка жолдордун борбору болгон. Цицерон Киликиянын проконсулу болгондо, биздин заманга чейинки 51-жылы, Апамея анын юрисдикциясында болгон (ad Fam. xiii. 67), бирок Апамеянын диоцези, же конвенти, кийинчерээк Азияга тиркелген. Улуу Плиний Апамея конвентине таандык алты шаарды санап чыгат жана анча белгилүү эмес дагы тогуз шаар болгонун белгилейт.

Байыркы мезгилде шаар өз тыйындарын чыгарган. Апамеянын кээ бир тыйындарында Кибот деген ат жолугат, жана бул чоң соода борборунда чогултулган байлыкка байланыштуу ушул ат берилгендиги божомолдонот; анткени грекче kibôtos — сандык же жашик дегенди билдирет. Плиний (v. 29) адегенде Целене, андан кийин Кибот, андан кийин Апамея деп аталгандыгын айтат; бул толук туура болбошу мүмкүн, анткени Целене Апамеядан башка жер болгон, бирок ага жакын жайгашкан. Апамея жайгашкан жерде мурда Кибот деген аты бар жай болгон болушу мүмкүн.

Апамея тегерегиндеги жер жер титирөөлөрдөн силкинген, алардын бири Клавдийдин мезгилинде болгону катталган (Тацит. Анналдар. xii. 58); жана бул учурда римдиктерге салык төлөө беш жылга кечиктирилген. Дамаскалык Николай (Афиней. 332-бет) Митридат согуштары учурунда, мурунку датада, Апамеяда болгон катуу жер титирөөнү катталган: мурда болбогон жерлерде көлдөр пайда болгон, дарыялар жана булактар пайда болгон; ал эми мурда болгон көптөгөндөрү жоголгон. Страбон (579-бет) ушул чоң кырсыктык жөнүндө жана мурунку мезгилдеги башка титирөөлөр жөнүндө айтат. Биздин заманга чейинки 92-жылдагы Левант жер титирөөсү да бул аймакка таасир эткен болушу мүмкүн.

Апамея Рим империясынын доорунда дагы гүлдөп турган шаар бойдон калган. Анын кулдуроосу биздин заманыбыздын 3-кылымындагы империянын жергиликтүү башаламандыгынан башталган; жана ал епископтук болсо да, Византия мезгилинде маанилүү аскердик же соода борбору болгон эмес. Түрктөр аны биринчи жолу 1080-жылы басып алышкан, ал 12-кылымдын башында император II Иоанн Комнин тарабынан кайра басып алынганга чейин. Апамея 13-кылымдын аягында Византия чек арасы кулагандан кийин дагы бир жолу түрк бийлигинин алдына түшкөн. Узак мезгил бою ал Кичи Азиянын Меандр жолун көзөмөлдөгөн эң чоң шаарларынын бири болгон; бирок соода жолдору Константинополго багытталгандан кийин, ал тез кулдурап, анын кыйрашы жер титирөө менен аяктаган.

Жүйүт салтындагы Апамея

Апамея Талмудда эскерилет. Апамеядагы сыйкырчылык жөнүндөгү (Бер. 62а) жана Апамеядагы түш жөнүндөгү (Нидда, 30б) саптар балким укмуштуудай алыс турак жай катары эсептелген Фригиядагы Апамеяны билдирет. Ошо сыяктуу эле, экзилиарх Исхактын саякаты жөнүндө айтылган көп талкууланган Йевамот 115б саптары да Кордуенеден Фригиядагы Апамеяга саякат дегенди билдирет деп чечмелениши керек; анткени эгерде Месенедеги Апамея каралса (Брюлдун Жарб. x. 145), Бабылдыктардын мындай көрүнүктүү инсандын денесин таанууда кыйынчылык туудурушу такыр мүмкүн эмес.

Биздин заманыбыздын 200-жылынан кийин, Аврелий Руф жана Аврелия Татиан деген ат менен белгилүү жубайлар Апамеяда героон (эстелик мүрзө) орнотушкан. Анын жазуусу башкалардын мүрзөнү кайра пайдалануусуна жол бербөө үчүн каргыш формуласында «жүйүттөрдүн мыйзамдарын» эскерет. Апамея же Киботтун биздин заманыбыздын 3-кылымынын ортосуна таандык, Нух жана анын кемеси сүрөттөрү бар тыйындары Рим искусствосундагы эң алгачкы библиялык сүрөттөрдүн бири болуп саналат.