Aquincum

Аквинкум (латынча: [aˈkᶣɪŋkũː], мажарча: [ˈɒkviŋkum]) — Рим империясынын курамындагы Паннония провинциясынын түндүк-чыгыш чегарасында жайгашкан байыркы шаар. Шаардын урандыларын Венгриянын борбору Будапешттин Обуда районунда табууга болот. Марк Аврелий өзүнүн "Ой жоруулар" китебинин жок дегенде бир бөлүгүн Аквинкумда жазган деп ишенилет.

Тарыхы

Аквинкум баштапкыда кельт уруусу эравискилер тарабынан отурукташтырылган. Аквинкум лимес деп аталган рим чегара коргоо тутумунун бир бөлүгү болуп, аскер базасы (каструм) катары кызмат кылган. Б.з. болжол менен 41–54-жылдары, 500 адамдан турган атчан бөлүк келип, б.з. 89-жылга карата ал жерге 6000 адамдан турган рим легиону (II Легио Адьютрикс) жайгаштырылган. Шаар акырындык менен чептин тегерегине өсүп, б.з. 103-жылы римдиктер Паннонияны кайра уюштургандан кийин, Аквинкум андан бир кылымдан ашык убакыт өткөндөн кийинки Диоклетиандын административдик реформасына чейин Ылдыйкы Паннония рим провинциясынын борборуна айланды. Адриандын мезгилинде шаар муниципалдык статуска ээ болгон, ал эми Септимий Северддин мезгилинде Аквинкум колония болуп калган.

Рим чегарасында коңшу иазигдерге каршы иш-аракеттердин борбору катары, Аквинкум кээде императорлордун ордосу болгон.

2-кылымдын аягына карата шаарда жок дегенде 30 000 тургун болгон, ал Будапешттин Обуда районуна айланган аймактын олуттуу бөлүгүн ээлеп турган. Эски рим конушунан калган урандыларды Будапешттин Контра-Аквинкум сыяктуу башка бөлүктөрүнөн да көрүүгө болот. Бул рим курулмалары б.з. 2–3-кылымдарда Паннония провинциясынын соода жашоосунун жүрөгү болгон. Казуулар ошол мезгилдин жашоо образынын далилдерин көрсөтөт. 3-кылымдын башынан баштап шаарда христианчылык жайыла баштады.

4-кылымдын ортосунда, Аквинкум түндүктөн туруктуу сармат чабуулдарына кабылып турган. Рим империясынын кулашы Аквинкумга да таасир этип, байыркы шаар б.з. 350-жылга карата көбүнчө кыйратылган. Немистер менен гундар аймакка б.з. 409-жылы басып кирген.

Конуштун имараттары

Конушта жашаган элдер империянын жетишкендиктеринен, мисалы, үйлөрдөгү борборлоштурулган жылытуу тутумунан, коомдук мончолордон, митрайдан жана сарайлардан пайдалана алышкан.

Аквинкумдагы эң маанилүү эстеликтер — б.з. 1-кылымда курулган эки амфитеатр: Аквинкум Жарандык амфитеатры жана Аквинкум Аскердик амфитеатры. Булар гладиатор салгылашуулары жана жаныбар салгылашуулары үчүн жай болгон.

Аквинкум Музейи

Шаардан калган көптөгөн тарыхый артефакттар азыр Аквинкум Музейинде көргөзмөгө коюлган. Музей гидравлика тутумунун реконструкциясын көргөзөт. Жайдан табылган рим үйлөрү менен сүрөттөрү да көргөзмөдө. Шаардын тегерегинде үч деңгээлдүү суу түтүгүнүн урандылары табылып, алардын көбүн бүгүнкү күнгө чейин көрүүгө болот.