Assos

Ассос (байыркы гректе: Ἄσσος, латынча: Assus) — көбүнчө адамдар дагы деле анын байыркы аты Ассос менен аташкан, азыркы Бехрамкале (айтылышы: [behˈɾamkale]) же кыскача Бехрам жанындагы байыркы грек шаары. Ал Түркиянын Чанаккале облусундагы Айваджик районундагы Эгей жээгинде жайгашкан. Ал Бига жарым аралынын (анын байыркы аты Троада менен көбүрөөк белгилүү) түштүк тарабында турат. Ассос Адрамиттик булуңдун (түркчө: Edremit Körfezi) жээгинде жайгашкан жана бир кезде 80 километрдик (50 миль) жээк боюнча жалгыз жакшы айлакты сунуштап, бул аны Троададагы кеме каттоо үчүн абдан маанилүү кылган.

Улуу Плинийдин доорунда (б.з. I кылымда), шаар Аполлония (Ἀπολλωνία) деп да белгилүү болгон.

Ассостун эң атактуу тургуну — грек философу Аристотель. Ассос ошондой эле кийинчерээк Стоицизм философиясынын мектебинин башчылыгын Китиондук Зенондун ордуна алган Клеанттын туулган жери. Элчилердин иштери китеби ошондой эле Инжилчи Лука менен Элчи Пабылдын шаарга зыярат кылганы жөнүндө айтат.

Бүгүнкү күндө Ассос байыркы урандылардын ортосундагы эс алуу жайы. 2017-жылы ал Түркиядагы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесинин алдын ала тизмесине киргизилген.

Антика доору

Шаар б.з.ч. 1000–900-жылдары, Метимнадан келген деп айтылган Лесбос аралынан эолиялык колонисттер тарабынан негизделген. Отурукташуучулар б.з.ч. 530-жылы үстөмдүк аскак кыядагы Афинага арналган дориялык храмды курушкан. Ушул храмдан Платондун шакирти Атарнейлик Гермий шаардын эң гүлдөгөн мезгилинде Ассос, Троада жана Лесбосту башкарган. (Кызык нерсе, Гермий чындыгында Атарней бийлеп чыккан адамдын кулу болгон.) Гермий философторду шаарга көчүп келүүгө үндөгөн жана бул чакырыкка жооп бергендердин бири Аристотель болгон, ал б.з.ч. 348-жылы бул жерге келип, Гермийдин жээни Питияга үйлөнгөн. Аристотель Ассосто Академия негиздеп, ал философтор тобунун жетекчиси болгон жана алар менен бирге зоология менен биологияда жаңыча байкоолорду жүргүзгөн. Ассостун «алтын доору» бир нече жылдан кийин перстер келип, Гермийди кыйноо менен өлтүргөндөн кийин бүткөн. Аристотель андан кийин досу, Македониянын короли II Филипп бийлеген Македонияга качкан жана ал жерде Филиптин уулу Александр Македонскийге устат болгон. Ассостун кире беришинде зыяратчыларды заманбап Аристотель айкели тосуп алат.

Перстерди Александр Македонский б.з.ч. 334-жылы кубалап чыккан. Андан көп өтпөй Ассос кийинчерээк Афинадагы Стоицизм философиясынын мектебинин башчылыгын Китиондук Зенондун ордуна алган Клеанттын туулган жери болгон. Б.з.ч. 241–133-жылдар аралыгында, шаарды Пергамдын королдору башкарган. Ошентсе да, б.з.ч. 133-жылы, пергамдыктар шаарды көзөмөлдөн жоготуп, ал Рим империясынын курамына кирген.

Христиан салтына ылайык, Ыйык Пабыл шаарды өзүнүн Кичи Азия аркылуу үчүнчү миссионерлик сапарында (б.з. 53–57-жж.) Лесбос аралындагы Митиленге бара жатып зыярат кылган. Элчилердин иштеринин 20-бабы Инжилчи Лука жана анын шериктери («биз») «[Троастан] Ассоско сүзүп жетип, ошол жерден Пабылды кеменин бортуна алууну ниеттенгенбиз... жана ал биз менен Ассосто жолуккандан кийин, биз аны бортко алып, Митиленге келдик» деп жазат.

Орто кылымдар

Византия мезгилинде шаар Махрам аттуу византия офицеринин атынан Махрамион (Μαχράμιον) деп аталган, ошондон анын заманбап аты Бехрамкале келип чыккан.

XIV кылымдын башында, шаар Батыш Анадолуну басып алган түрк чабуулчуларынан качкан Мисия качкындарына толгон. Түрктөр аймакка чабуул жасаган, ал эми шаардын калкы качкындар менен бирге Махрамионду таштап, Митилен аралына качышкан.

Орто кылымдардан XIV кылымдын экинчи жарымына таандык Худавендигар мечити менен көпүрөсү сакталып калган. Мечит урап калган храмдын жанындагы дөбөнүн чокусунда, ал эми көпүрө Айваджикке бара турган жолдон четте жайгашкан.

Заманбап археологиялык табылгалар

Байыркы Ассостун урандылары дагы деле казылып жатат. 2018-жылы, археологдор капкагында «Аристиос» деп жазылган бузулбаган эллинисттик үй-бүлөлүк мүрзөнү таап алышкан. Мүрзөдө жыйырма бир кишиден турган үй-бүлөнүн калдыктары болгон. Үй-бүлө мүчөлөрүнүн бирөө көмүлгөн, ал эми калган жыйырмасы өрттөлүп, күлдөрү идиш сымал вазаларга салынган. Капкактары идиштердин ичине бөтөн заттардын кирип кетишине жол бербеш үчүн цемент менен жабылган. 2018-жылы, археологдор ошондой эле көптөгөн стригилдерди (тери тазалагыч аспаптар) тапкан, алардын айрымдары темирден, ал эми көбү коло жасалган.

Археологдор ошондой эле 2,200 жыл мурдагы эллинисттик арстан скульптурасын жана 1,500 жыл мурдагы, византия доорго таандык таш мешти тапышкан. Скульптура ошол мезгилде мейманкана катары колдонулган курулмадан казылып чыгарылган, ал эми византия доорундагы табылгалардын бирөөсүндө үч казаны бар аш казан болгон.

Байыркы порттун мамылары бир миң жылдан ашуун убакыт бою айлакта жатып калган. Акырында алар, кыязы, сатылган.

Кызыктуу жерлер

Деңиз деңгээлинен 238 метр бийиктиктеги акропольдо, б.з.ч. 530-жылга таандык, Афинага арналган Кичи Азиядагы жалгыз дориялык орденге таандык храмдын калдыктары турат. Баштапкы 38 мамылардын алтысы гана калган. XX кылымдын башында Афина храмынын скульптуралары Луврди да кошуп, музейлерге көчүрүлгөн.

Храмдан көрүнгөн көрүнүш түштүгүндөгү жакын жаткан Лесбоско, түштүк-чыгыштагы Пергамга жана чыгыштагы Ида тоосуна чейин уланат. Түндүк-батышта эки зор эллиндик мамылар дагы деле шаарга кире беришти белгилейт.

Акропольдун батышында, б.з.ч. IV кылымга таандык, жакшы сакталган шаар дубалы жана бийиктиги 14 метр (46 фут) мунаралары бар башкы дарбаза турат. Байыркы асфальтталган жол дарбазадан түндүк-чыгышка карай, б.з.ч. II кылымга таандык чоң гимназиянын, б.з.ч. II кылымга таандык агоранын жана булевтериондун урандыларына жетелейт. Андан ары түштүккө карай, деңиз жээгине жакын жерде 5,000 көрүүчүгө курулган б.з.ч. III кылымдагы театр бар. Дөбөнүн капталында ошондой эле, Плинийге ылайык, «эт жей ала турган» деп аталгандыгы боюнча ошол атка ээ болгон, сыныктарга толгон саркофагдар бар мүрзөстандын калдыктары жатат.

Ассостун ылдыйкы бөлүгүндө кичи таштак жээк бар. Мурдагы балык уулоо айлагы болгон Искелеге баруучу тар жол тик жана асыл жарлар менен коштолгонуна карабастан, эртеден кечке чейин анда машиналар менен микроавтобустардын үзгүлтүксүз агымы жүрөт.