Ayaz-Kala

Аяз-Кала — түндүк Өзбекстандагы Каракалпакстандын Элликкала районундагы археологиялык жай, б.з.ч. IV кылым менен б.з. VII кылымынын ортосунда курулган. Кызылкум чөлүн кароого болгон дөбөнүн чокусунда жайгашкан бул жай байыркы Хорезм чебинин урандыларын камтыйт.

Тарыхы

Жай б.з.ч. IV кылымдан б.з. VII кылымына чейин курулган үч чептен турат. Чептер Кызылкум чөлүнүн четиндеги бир катар чептердин бир бөлүгү болуп, көчмөндөрдүн жана Сырдарыя дельтасынын сактарынын талкалоосунан коргоону камсыз кылган. Аяз-Каланын бир бөлүгү II кылымда Кушан империясы тарабынан курулган. Азыр урандыга айланган чеп, болжол менен, Кызылкум чөлүнүн чек араларын кайтарган чептердин чынжырынын бир бөлүгү катары курулган деп божомолдонот. Эрозияга учураган коргоо курулмаларынан тышкары, жайда бир нече турак-жай курулмаларынын калдыктары ачылган.

Аяз-Кала 1

Аяз-Кала 1 — б.з.ч. IV кылымдын аягы же III кылымдын башына таандык чеп. Ошол мезгилде Хорезм Персиядан көз карандысыз болуп калган. Аяз-Кала 1 айыл чарба конуштарын көчмөндөрдүн чабуулдарынан коргогон чептердин чынжырынын бир бөлүгү болгон. Чеп бийиктиги болжол менен 100 метр (330 фут) болгон дөбөнүн чокусунда жайгашкан, тегерегиндеги түздүктөргө кенен көрүнүш берет. Чеп тик бурчтуу планга ээ, тараптарынын узундугу 182 жана 152 метр (597 жана 499 фут). Негизги огу түштүктөн түндүккө карай багытталган.

Огунун түштүк учунда, Хорезмдин чек ара чептерине мүнөздүү элемент болгон чарчы дарбаза бар. Душмандын жакындашы түштүк-чыгыш дубалдарына параллель жатат жана басып кирүүчүлөр жогортон кол салуудан алсыз болгон. Эки тик бурчтуу мунара менен корголгон массалык дарбаза кичине тик бурчтуу камерага алып барат. Бул камера бардык тараптан бийик дубалдар менен кароого алынган, аларда жебечилер биринчи дарбаза бузулуп кетсе душманга атуу үчүн турган.

Чептин курчоосу ички жана тышкы дубалдан турат, алардын ортосунда туурасы болжол менен 2 метр болгон кемерлүү коридор бар. Дубалдар кемерлердин үстүндө улантылып, корголгон дубал жолун түзөт. Дубалдардын бийиктиги 10 метрге (33 фут) чейин, негизинде калыңдыгы 2,2ден 2,4 метрге чейин. Б.з.ч. III кылымда дубалдар жарым эллипс сымал 45 кайтоочу мунара менен бекемделген, алардын ортосундагы аралык түндүк тарапта 11,5 метр, чыгыш жана батыш тараптарда 14 метр.

Чеп, кыязы, б.з. I кылымына чейин колдонулуп келген жана эрте орто кылымдарга чейин жергиликтүү калк үчүн баш калкалоочу жай катары кызмат өткөн болушу мүмкүн.

Аяз-Кала 2

Аяз-Кала 2 — Афригиддер мезгилине таандык, б.з. VI–VIII кылымдарга таандык феодалдык чеп. Ал Аяз-Кала 1дин түштүк-батышында жайгашкан, бийиктиги болжол менен 40 метр болгон конус сымал дөбөнүн чокусунда курулган. Чеп түштүк-батыш тарабындагы кирүүчү жерден жана овал формадагы негизги имараттан турат.

Б.з. VI–VIII кылымдарында Хорезмди Хорезмшахтардын Афригид династиясы башкарган. Ошол мезгилде феодалдык жер ээлеринин жаны тобу — «дихкандар» пайда болгон. Алар байыркы аристократиянын тукумдары, сарай адамдары же аскер кызматы үчүн сыйлыкка ээ болгон жоокерлер болгон. Алардын айыл чарба ээликтери «рустак» деп аталган. Алар коргоо дубалы менен курчалган кичине чарчы чептерде — «донжондордо» жашашкан. Яккепарсан деп аталган маанилүү мисал Аяз-Каладан түштүктө 10 км алыстыкта жайгашкан.

Аяз-Кала 2 «пахса» (саз-ылай) негизинде тик бурчтуу ылай кирпичтен курулган. Тышкы дубалдардын жогорку бөлүктөрү тиштелген болгон. Имарат ылдый бастиондор жана жебе атуучу тешиктердин катары менен бекемделген. Аяз-Кала 2нин чептин түштүк тарабында узундугу 50 метр (160 фут) болгон жасалма ылдыйлаган зыне бар болгон.

Негизги имарат турак-жай бөлүктөрү, көп устундар менен колдолгон чатырлуу аземдик залдар жана дубал сүрөттөрү менен сонун кооздолгон от ийбадатканасы бар сарай деп эсептелет. Бул имарат, кыязы, Хорезмшахка берилген феодалдык мырзанын резиденциясы болгон. Имарат б.з. IV кылымында курулган жана эки башка өрттөн кыйрап калган. Сарай б.з. VI жана VII кылымдарында турак-жай катары колдонулган. Чептин этегинде имараттардын кенен шаардык комплекси жайгашкан.

Аяз-Кала 3

Аяз-Кала 3 — б.з. I–II кылымдарга таандык бекемделген гарнизон. Түндүк-чыгыш бурчундагы монументалдык имарат б.з.ч. V же IV кылымда негизделген болушу мүмкүн. Жай болжол менен 5 гектар аянтты ээлейт.

Курчоо дубалы Каракалпакстандагы эң чоң чептердин бири. Аяз-Кала 3 Аяз-Кала 1ден 66 пайызга чоң. Ал тараптарынын узундугу 260 жана 180 метр болгон параллелограм формасына ээ. Тышкы дубалдын түзүлүшү Аяз-Кала 1ге окшош. Тышкы дубалдардын туурасы 7,5 метр. Тегерек кайтоочу мунаралардын өлчөмү 8 метр. Чеп төмөнкү бөлүктөрүндө пахса, жогорку бөлүктөрүндө ылай кирпич блоктордон кладка менен курулган. Батыш тараптан чепке кирүүчү жер тышкы дубалдын S сымал чыгып турган бөлүгүнөн турат. Чептин ички бөлүгү бош.

Түндүк-чыгыш бурчундагы монументалдык имараттар 2400 м² аянтты ээлейт. Имаратта 2 борбордук коридор менен 4 топко бөлүнгөн 40 бөлмө бар. Имараттардын үч тарабында тар коридордун калдыктары бар. Түштүк жана чыгыш дубалдарында болжол менен 2×2 метр болгон чарчы кайтоочу мунаралар бар.

Аяз-Кала 3 Кушан мезгилинде гарнизон же бийлөөчүнүн резиденциясы жана жергиликтүү дыйкан калкы үчүн баш калкалоочу жай катары колдонулган, ал эми кичине аскер күчү Аяз-Кала 1ди кароочу пост катары колдонгон деп божомолдонот.