Aydar Lake

Айдаркөл (өзбекче: Aydar Ko‘li, Айдар кўли; Haydar ko‘li, Ҳайдар кўли; башка жазылыштары: Lake Aydarkul, Lake Aidarkul) — 4000 чарчы километр (1500 чарчы миля) аянтты ээлеген жасалма Айдар-Арнасай көл системасынын бир бөлүгү. Ал үч туздуу-даамдуу суулуу көлдөн турат (калган экөө — Арнасай жана Тузкан), Кызылкумдун түштүк-чыгышындагы терең ойдуңдарда жайгашкан (азыр Өзбекстан менен Казакстанда). Бул көлдөр советтик пландаштыруунун кенен резервуарлары.

Туздуу эмес, туздуу-даамдуу суу болгондуктан, алардын буулануу ылдамдыгы жогору, бул нымдуу жайкы микроклиматты пайда кылат жана көбүнчө жамгыр булуттарын тартат, бул Түндүк Арал деңизинин толуп кетишине алып келген. Ал өзүнүн кенен кумдуу жээктери жана таза туздуу суусу үчүн «кумдагы деңиз» деп да белгилүү.

Түштүк жана Түндүк Арал деңиздеринин үстүндөгү суу бурулуштары жана резервуарлар

Система азыр Түндүк (Кичи) Арал деңизине түпнускага жакын агымдарды камсыз кылат, ошол эле учурда түштүк бөлүгүн бөлүп чыгаруу үчүн тосмолор курулуп, анын калыбына келишин тездетүүдө.

Өзбекстандын түштүгү менен Түркменстандын түндүгү Аму-Дарыя менен олуттуу бөлүнгөн, бул дарыя бүгүнкү күндө куйган жеринде кээде кургап калат жана мурда Түштүк Арал деңизин (анын жалгыз дарыялык булагы катары) азыктандырган. Анын бурулуштарынын арасында Өзбекстандын батышындагы Сарыкамыш көлү бар. Ал дарыянын төмөнкү агымынан алынган 70 текче километрди түзөт. Аму-Дарыянын сугарууга бурулушу жана (алда канча ылдый жайгашкан) көлдүн белгиленген орду Түштүк Арал деңизин анын мурдагы агымынан дээрлик ажыратып, анын кургашын жаратат, бирок башка аймактардын катарында борбордук Түркменстанга дарыя суусунун импорттолгон булактарын пайдалануу мүмкүнчүлүгүн берет.

Тарыхый маалымат

Өткөн кылымдын ортосуна чейин, Арнасай ойдуңу жылдын көбүндө кургак туз тегиздиги бойдон калган. Бир гана жазда, ойдуңдарда, кичине, кыска мөөнөттүү Тузкан көлү бир аз убакытка жаркырап, ысык аба ырайында кайра жоголуп кеткен.

Алтымышынчы жылдардын башында Сыр-Дарыя бөгөттөлгөн. Ошол эле учурда Шардара бөгөтү курулган. Ташкынды башкаруу үчүн бөгөттө суу капкактары каралган. 1969-жылы алар катуу ташкын учурунда ачылган. 1969-жылдын февралынан 1970-жылдын февралына чейин Сыр-Дарыянын орточо агымынын (21 текче км) дээрлик 60 пайызы Шардара суу сактагычынан Арнасай ойдуңуна агызылган. Ушундай жол менен жаңы көлдөр пайда болгон. 1969-жылдан бери Айдаркөл Шардара суу сактагычынын сыйымдуулугунан ашкан сайын Сыр-Дарыя дарыясынын суусун туруктуу түрдө кабыл алып келет. Бул Арнасай ойдуңунун табигый чуңкурун акырындык менен толтуруп, Кыргызстандагы Ысык-Көлдөн жана Каспий деңизинен кийинки Борбордук Азиядагы үчүнчү чоң көлдү пайда кылган.

2005-жылы Айдаркөлдө 44,3 текче километр суу болгон. Көл 3000 км² (1200 чарчы миля) аянтты ээлейт. Анын узундугу болжол менен 250 км (160 миля), туурасы 15 кмге (9,3 миля) чейин жетет. Суунун минералдашуусу орточо литрине 2 грамм (2000 промилле) түзөт.

Көлдүн тегерегиндеги жерлер айылдык жана сейрек калктуу. 2010-жылга карата, ал жерде болжол менен 345 үй-бүлө же 1760 адам жашаган.

Кызылкум чөлүнө жанаша аймак балык уулоо, боз үй жашоо жана төө минүү сыяктуу туристтик иш-чаралар үчүн чоң потенциалга ээ.

Түрлөрү

Анын көптөгөн балык түрлөрүнүн арасында сазан (Cyprinus carpio), судак (Stizostedion lucioperca), ак балык (Abramis brama), таранчы балык (Silurus glanis), жайын (Aspius aspius), чехон (Pelecus cultratus), жылан баш балык (Channa argus) көлгө киргизилген, бул көл азыр өнөр жай балык уулоо булагы катары иштейт. Көл системасы жылына 760дан 2000 тоннага чейин балык берет (1994–2001-жылдар аралыгындагы статистикалык маалыматтарга ылайык).

Кызылкумда кеңири таралган фаунадан тышкары, Арал деңизинен көчүп келип, көлдүн тегерегинде мекендеген көптөгөн сууда жашоочу канаттуулардын түрлөрү бар.