Baradla Domica cave system

Барадла-Домица үңкүр системасы (анын Венгрия тарабындагы бөлүгүнүн аты — Барадла үңкүрү) — Венгриянын эң байыртан изилденген, эң белгилүү, кылымдар бою зыярат кылынган тамчы таш үңкүрү. Ал Аггтелек каррстында бир нече кире бериш менен ачылат. Ошол эле системаны түзгөн, Словакияда ачылган 5,3 километрлик Домица үңкүрү менен кошо анын узундугу 25,5 километрден ашат. Анын табигый кире бериши Аггтелек айылынын чегинде, алыстан агарып көрүнгөн бийик аска дубалдын этегинде ачылат. Йошвафё айылына чейин жеткен, терраса сымал бөлүктөргө бөлүнгөн, ийри-буйру негизги бутактын узундугу жети километр. Орточо 10 метр туурасындагы, 7–8 метр бийиктиктеги таш туннели айрым жерлерде чоң залга чейин кеңейет. Негизги бутакка бир нече кыска жана узун жан бутактар туташат. Үңкүрдүн олуттуу бөлүгү түр-түстөгү жана формадагы, теңдешсиз көрүнүш берген тамчы таштар менен кооздолгон. Аггтелек айылынын чегинде жайгашкан Ахерон чункурунан башталган Ахерон, ошондой эле Домица тарабынан келген Стикс дарыялары кошулган суу бүгүнкү күндө негизги бутак боюнча гана суу каптаган мезгилде агат. Кургак мезгилде бул суу үңкүр чункурлары аркылуу 30–40 метр тереңдикте жаткан Ылдыйкы үңкүргө өтөт. Үңкүрдүн табигый кире бериши байыртадан бери ачык турат, ал жерде жаш таш доорунун адамы да баш паанек тапкан.

Анын жазуу жүзүндөгү эң алгачкы эскерилиши 1549-жылга таандык. Биринчи өлчөөнү 1794-жылы Шартори Йожеф жүргүзгөн. 1825-жылга чейин үңкүрдүн болгону 1,8 километри белгилүү болчу. Бул бөлүктү Гёмёр областынын жер өлчөөчүсү Райз Керестей тарабынан 1802-жылы түзүлгөн, үңкүрдүн басылып чыккан биринчи картасы болгон карта чагылдырат. Инженер Вашш Имре 1825-жылы ошол кездеги акыркы чекит болгон Вашкапу суусунан өтүп, үңкүрдүн болжол менен беш километр узундуктагы негизги бутагын ачты. Ал үңкүр жана жер бети боюнча так карта жана сыпаттама түзгөн. Анын эмгеги венгр жана немис тилдеринде 1831-жылы басылып чыккан.

Үңкүрдү зыярат кылууну жеңилдетүү үчүн биринчи жабдуу иштери 1806-жылы жүргүзүлгөн. 1890-жылы Кызыл көлдүн жанында жасалма чыгуу жолу курулган. 1922-жылы, ошол кездеги үңкүрдүн акыркы чекити болгон Сахна бөлүгүнүн уландысында 500 метр узундуктагы жаңы бөлүк ачылган, ага 1927–1928-жылдары Йошвафё тарабынан штрек казылган. Домица үңкүрү менен Барадла үңкүрүнүн байланышын 1932-жылы Стикс дарыясынын сифондорунан өтүп, Кесслер Хуберт далилдеген.

ЮНЕСКО 1995-жылы бул үңкүрдү Аггтелек каррсты жана Словак каррстынын башка үңкүрлөрү менен бирге дүйнөлүк мурастын бир бөлүгү деп жарыялады. Бүтүндөй үңкүр системасы жана анын суу чогултуу аймагы 2001-жылы эл аралык мааниге ээ, суу-ботко жерлерди коргоо жөнүндөгү Рамсар конвенциясынын таасирине алынды. Аггтелек улуттук паркынын эң тартымдуу көрүнүштүүсү бүт жыл бою, эс алуу күнсүз зыяратчыларды тосуп алат, алар бир нече саякат жолунун арасынан тандай алышат.

Айлана-чөйрөсү

Венгриянын түндүк-чыгыш бурчунда, словак чек арасынын боюнда өлкөнүн эң ар түрдүү каррст аймактарынын бири жайгашкан. Түндүк-Венгриядагы Орто тоо кыркасына кирген Аггтелек каррсты (Аггтелек тоосу, Алшо тоосу) чек араанын ары жагындагы Словак каррсты менен бирдиктүү геологиялык, рельефтик жана гидрологиялык системаны түзөт. Учурдагы чек аралар белгиленгенге чейин бул эки аймак адабиятта Гёмёр-Торнаи каррсты деп аталып келген. Каррстошууга өтө ылайыктуу триас мезгилиндеги негиз тектин үстүндө болжол менен беш миллион жылдан бери, тактап айтканда үчүнчү доордун аягынан бери уланган өсүштүн натыйжасында мүнөздүү орточо климаттык зонанын орто тоолуу каррст рельефи калыптанган. Анын эң көрүнүктүү өзгөчөлүктөрү: кенен, орточо бийиктиги 600 метрге жакын тектир тоолор; ачык каррст рельефинин кыйрашына мүнөздүү тапка окшош чуңкурлар — тёбрлер; тёбр сымал каррст өрөөндөрү жана увалалар, ошондой эле тик, жылаңач тоо капталдарында пайда болгон карр жана карр талаалары. Айрым жерлерде бүтөлүп калган тёбрлерде, суу чункурларында кичине долина көлдөрүнүн суу бети жылтырайт, каррст жана каррст эмес рельефтин чегинде сокур өрөөндөр тизилип турат, ал жерде жергиликтүү калк тарабынан "айлакер тешик" же "шайтан тешиги" деп аталган суу чункурларында мезгилдик дарыялар жоголот. Бул аймактын көрүнүктүү рельеф формаларын тереңдикте жаткан кичине жана чоң үңкүрлөр, үңкүр системалары толуктап турат. Алардын арасында эң чоңу — Словакияда ачылган Домица менен кошо узундугу 25,5 километрден ашкан Барадла. Бирдиктүү бүтүндүктү түзгөн эки үңкүр көп кабаттуу үңкүр өсүшүнүн мисалы болуп, бир эле учурда Аггтелек каррсты менен Словак каррстынын гидрологиялык байланышынын шексиз далили болуп саналат.

Калыптануу

Барадла бул аймакты болжол менен 230 миллион жыл мурун каптаган, акырындык менен тереңдеген деңизден бөлүнүп чыккан акиташ чөкмөлөрдө, б.а. орто триас акиташ ташында калыптанган. Триас мезгилинен кийин аймак көтөрүлгөн, тоо пайда болуу процессинде катуу тектер катмары катуу сыныкка бөлүнүп, жер бетинен тереңдикке түшкөн суулардын үңкүр жасоочу күчүнө жол ачкан. Жолдордун өсүшүндө суу чункурлары аркылуу тереңдикке түшкөн суулардын эритүүчү таасиринен тышкары, алар алып келген майда таш материалынын ийрүүчү иши да роль ойногон. Чоң залдардын, кулоолордун пайда болушуна тектер механикасы жана тектоникалык процесстер таасир эткен.

Акиташ таштардын мүнөзүн суунун тереңдиги жана кургактыктан алыстыгы аныктаган. Йошвафё кире бериши менен Алптар залынын ортосунда жайгашкан, катуу сынган, калың катмарлуу күрөң-кара гутенштейн акиташ ташы — эң байыркы тек — жол түзүлүшүнө мүмкүндүк берген, бирок анын булганыштыгы тамчы таш түзүлүшүнө жардам берген эмес. Үңкүрдүн негизги бутагынын эң узун бөлүгү ачык боз, жакшы каррстошкон, тамчы таш түзүлүшүнө эң ылайыктуу штайналм акиташ ташы менен агат. Жаңы тек алмашуусу болгону Вашкапу деп аталган бөлүктөн Аггтелек чыгуу жолдоруна чейин байкалат. Бул ошондой эле ачык боз, жакшы каррстошкон, салыштырмалуу таза веттерштейн акиташ ташы да бай тамчы таш топтолушуна негиз берген. Акыркы эки тектте байыркы калдыктар, жашыл балырлар, ийрек жандыктар, аммониттердин калдыктары байкалат.