Barda Tower Mausoleum

Барда мавзолейи (азербайжанча: Bərdə türbəsi, форсчо: آرامگاه باردا) — Азербайжандын Барда шаарында жайгашкан. Ал биздин күнгө чейин аман жеткен сейрек эстеликтердин бири. Ал чопо дубал менен курчалган кичине төрт бурчтуу аймакта жайгашкан.

Архитектурасы

Мавзолей диаметри 10 метр, бийиктиги 14 метр болгон цилиндрден турат (күмбөздүн жогорку катмарына чейин). Ал ошондой эле жер астындагы мүрзө жана чыгуучу жерлери бар ички он бурчтуу камерадан турат. Анын үстүнкү бөлүгүнүн ички мейкиндигинин түзүлүшү өтө кызыктуу. Анын төмөнкү бөлүгү 2 метр бийиктикте 8,7 метр бийик оюктар менен он бурчтукка айланган цилиндр. Жогорку бөлүгүндө он бурчтук тегерек формага айланат.

Мавзолей күйгүзүлгөн жана жашыл-көк түстөгү глазурьлүү кыштардан курулган, алар 200дөн ашык жолу «Аллах» деген сөздү түзөт.

Карабаглар мавзолейиндегидей эле, бул мавзолейдин глазурьсиз кызыл кабык кыштары горизонталдуу коюлган, ал эми жашыл-көк глазурьлүү кыштар — вертикалдуу.

Кооз жасалгаланган порталдарды жана мавзолейдин негизги архитектуралык жана композициялык басым чекиттерин да белгилей кетүү керек. Мавзолей бийиктиги 14 метр болгон цилиндрдик мунара. Ал жер үстүндөгү жана жер астындагы (же подвал) эки бөлүктөн турат. Мүрзөнүн жер астындагы бөлүгү крест формасында көрүнөт жана мүрзө так ушул бөлүктө жайгашкан. Мүрзөнүн бул бөлүгү мурда күмбөз менен жабылган болчу жана ички жасалгасы оюмдар менен кооздолгон. Мүрзөнүн жер үстүндөгү бөлүгү үч негизги архитектуралык түзүлүштөн турат: борбордук таш, тегерек негиз формасы жана чатыр формасындагы күмбөз. Мунаранын диаметри 10 метр. Мавзолейдин түштүк порталында курулуш датасын көрсөткөн жазуулар бар: «Шаввал (ай жылнаамасына негизделген ислам жылнаамасынын онунчу айы) экинчи жана жыйырманчы жана жети жүз жыл» (башкача айтканда, 722-жыл хижра боюнча же 1322-жыл). Түндүк порталдагы жазуу архитектордун атын көрсөтөт: «Ахмад ибн Айюб ал-Хафиз Нахчывани».

Мавзолейге алып барган эки кире беришик бар (түндүктөн жана түштүктөн). Мүрзөнүн сырткы бети жашыл-көк түстөгү глазурьлүү кыштардан жана сапаттуу адаттагы кызыл кыштардан жасалган. Глазурьлүү кыштар вертикалдуу жана горизонталдуу коюлган. Мунаранын бүт бети 45 градус бурчтукка бурулган, кайталанган «Аллах» деген сөз менен капталган. «Аллах» деген сөз 200дөн ашык жолу кайталанат.

Мавзолейдин жогорку фризи төрт курчоодон турат. Эки төмөнкү курчоо жана бир жогорку курчоо оюмдар менен капталган, ал эми алардын ортосунда жайгашкан төртүнчү кенен курчоодо жазуулар бар. Мавзолейдин түндүктөн жана түштүктөн кире беришиктери мунаранын жалпы тегиз фонунда так көрүнгөн порталдар менен басым жасалган. Мавзолейдин түндүк кире беришиги байыраак жасалга менен басым жасалып, мунаранын корпусунан 30 см чыгыңкы турат. Портал профилдери, сталактиттер, архивольттор жана тимпандар үлгүлөргө ылайык геометриялык жана өсүмдүк оюмдары менен кооздолгон.

Реставрация

Мүрзөнү калыбына келтирүү иштери 1960-жылдары башталган. Бирок реставрация учурундагы этияттоочулук жетишсиздигинен улам мүрзөнүн баштапкы келбети өзгөргөн (жазуулар өчүрүлүп, чатырга коюлган оор бетон плита жаракаларды пайда кылган). 2012-жылы мүрзөнүн реставрациясы кайрадан башталып, 2018-жылга чейин уланган. Чатыр-мүрзө (алгачкы реставрация мезгилинде бетондон жасалган болчу) толугу менен бузулуп, кыштын үстүнөн плитка коюп кайра курулган. Болжол менен 427 м² аянтта жөнөкөй жана татаал плитка элементтери долбоорлоштурулуп, коюлган. Курулуш учурунда (14-кылымда) мүрзөнүн дубалдарына коюлган Аят ал-Курси сүрөсү жана куфий алфавитиндеги жазуулар калыбына келтирилди. Мындан тышкары, плиткалардын ортосундагы аралашма чокторлор тазаланып, атайын ылай аралашмасы менен толтурулду. Дубалдагы жаракалар толугу менен калыбына келтирилди. Тепкичтер айнек капкак менен жабылды, ал эми мүрзөнүн ичинде мрамор табыт бар. Реставрация иштери Азербайжан Республикасынын Маданият жана туризм министрлигинин алдындагы Маданий мурасты коргоо, өнүктүрүү жана калыбына келтирүү боюнча мамлекеттик кызматынын буйругу менен «Азербарпа» Илимий-изилдөө долбоор институту тарабынан жүргүзүлгөн. Кайра ачылышы 2018-жылдын 25-мартында болгон.

Тарыхы

Тарыхый жактан, Барда шаарында 14-кылымда мунара формасындагы эки мүрзө курулган, алардын бирөө гана заманыбызга чейин сакталып калган. Илимий адабияттардагы аты боюнча, Барда мүрзөсү эстеликтин качан жана ким тарабынан курулгандыгын көрсөткөн жазууларга ылайык 1322-жылы курулган. Архитектурасынын өзгөчөлүгүнөн улам, мүрзө Орусия империясы Түштүк Кавказды басып алгандан кийин 19-кылымдан бери изилдөөчүлөрдүн көңүлүн бурган. 1848-жылы Бардага барган белгилүү чыгыштаануучу Хаников эстеликтеги жазууларды окуп чыккан жана бул жазуулар кийинчерээк академик Дорн тарабынан 1861-жылы басылып чыгарылган. Академик Дорн ошондой эле Барда мүрзөсүнүн көрүнүшүн да басып чыгарган.

Барда мүрзөсүндөгү бул жазуу Нахчыван архитектуралык мектебинин өтө баалуу үлгүсү болуп саналат, бул 14-кылымда Нахчыван архитекторлорунун маанилүү имараттарды куруу үчүн башка шаарларга чакырылгандыгын тастыктайт.