Basilica of St. John

Ыйык Иоанн Теологдун базиликасы (грекче: Βασιλική του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου) — Эфес шаарындагы базилика болгон. Ал элчи Иоанн көмүлдү деп эсептелген жерде, Улуу Юстиниан тарабынан VI кылымда курулган. Ал Константинополдогу Ыйык Элчилер чиркөөсүнүн үлгүсү боюнча курулган.

Базиликанын урандылары Түркиянын Измир вилайетиндеги Сельчук шаарынын борборуна жакын жердеги чептин ылдыйында, Иса Бей мечитинин так жанындагы Аясулук дөбөсүнүн капталдарында жана Эфестен болжол менен 3,5 км (2,2 мил) алыстыкта жайгашкан.

Мурдагы объекттин тарыхы

Аясулук дөбөсү Арзава падышалыгынын борбору болгон, кеч коло доорундагы Апаса шаарынын орду болгон деп эсептелет. Базилика мурдагы шаардын урандыларынын үстүнө курулган деп ойлошот.

Юстиниандын чиркөөсү

Прокопий өзүнүн «Имараттар» деген эмгектеринин биринде базилика жөнүндө кыскача сүрөттөө берип, мындай деп жазган:

«Эфес шаарынын алдында, тик капталда жайгашкан, дөбөлүү жана топурагы жок, эгин айдоого жарабаган, бирок аракет кылынса да, таптакыр катуу жана кедир-бударлуу бир жер бар эле. Ошол жерге жергиликтүү тургундар байыртадан бери элчи Иоаннга арналган чиркөө тургузушкан; бул элчи «Теолог» деп аталган, анткени Кудайдын табиятын ал адамдын жөндөмүнөн ашкан деңгээлде сүрөттөгөн. Улуулугунан улам кичине жана кыйрап калган абалдагы бул чиркөөнү император Юстиниан жерге теңеп кыйратып, анын ордуна ушунчалык чоң жана сулуу чиркөө тургузду, кыскасын айтканда, ал бардык жагынан императордук шаардагы бардык Элчилерге арналган ыйык жайга абдан окшош жана ага атаандаш...»

Чиркөөнүн курулушу 548-жылы башталып, 565-жылы аяктаган. Бул чиркөөнүн курулушуна Эфестик Ипатий жетекчилик кылган. Ал өз доорунун жетектөөчү диний теоретиги жана жазуучусу болгондуктан, Юстиниандын ишенимине ээ болуп, Ыйык Иоаннын мүрзөсүн кайра тургузууга жетишкен болушу ыктымал. Курулуш аяктагандан кийин, ал өз доорундагы эң ыйык чиркөөлөрдүн бири катары эсептелип, Прокопий өзүнүн «Жашыруун тарых» деген эмгегинде белгилегендей, зор урмат-сыйга ээ болгон:

«...ал жердеги эң ыйык жана өтө жогорку урматка ээ болгон элчи Иоаннын ыйык жайына...»

Эрте орто кылымдар

Император VI Константин 797-жылы базиликага барып, ал жерде сыйынып, чиркөөгө жана анын дин кызматкерлерине 100 фунт алтын (же 7200 номизма) тартуулаган, анткени ал элчи Иоаннын батасын Аббасий халифатына каршы Анусан салгылашуусундагы жеңишине себепкер болгон деп эсептеген.

Жогорку орто кылымдар

Базилика Анатолиянын бардык жеринде маанилүү көрүнүш болуп кала берген. Тарыхчы Клайв Фосстун айтымында:

«Улуу Ыйык Иоанн базиликасында жана анын тегерегинде византия мезгилинин ичинде иштер жүргүзүлүп турган, ошондуктан ал түрктөр басып алгандан кийин да бир нече он жылдык бою бүтүн бойдон сакталып калган. X кылымда ал чоң, сулуу жана жакшы абалда деп сүрөттөлгөн. Балким, дал ошол мезгилде чиркөөнүн түндүк тарабына ыйыктардын фрескалары менен кооздолгон капелла жана жаныбарлардын төмөнкү рельефтери менен кооздолгон мрамор алтарь тактайлары кошулган болушу мүмкүн.»

Бирок XII кылымга карата, селжук чабуулдарынын арасында, базилика начарлап, имараттын ичинде кирпи менен үкүлөр жашап, күмбөздөрдөн мозаика бөлүкчөлөрү акырындык менен түшүп жаткан. Ошентсе да, Ласкарис династиясынын тушунда базилика мурдагы даңкына кайра ээ болуп, атүгүл кеңейтилген, муну Людольф фон Сухем сыяктуу саякатчылар тастыктайт.

Кыйратылышы жана мечитке айландырылышы

Эфес шаары болжол менен 1308-жылы Ментеше бейлигине, кийинчерээк Айдын бейлигине өткөндө, түрктөр Эфестин калкынын көпчүлүгүн сүргүнгө айдап, кулга айландырып же өлтүрүшкөн, ал эми базиликаны талап-тоноп кетишкен.

Эфестин митрополити Матфей чиркөөнү кайра алып, аны калыбына келтирүүгө аракет кылган, бирок Умур Бейдин бир тууганы Хыдыр ага уруксат берген эмес, анткени имарат мечитке айландырылып, анын чатырын муэдзиндер пайдаланышкан. Матфей мындай деп жазган:

«Бирок бизди башка каршылыктардан да көбүрөөк кыйнаганы — улуу чиркөөнүн [азыр мечитке айланган Ыйык Иоаннын улуу чиркөөсүнүн] жанында жашап туруп, корибанттардын күн сайын чатырда секирип, өз ибадаттарынын сөздөрүн болушунча катуу кыйкырып жатканын көрүшүбүз. Ал эми биз кайсы гана чиркөөгө туш келбейли, шаарсыз жана митрополиясыз калган кайсы бир иерархтар сыяктуу четке кагылабыз.»

Материалдар

Базилика дээрлик толугу менен кирпич менен таштан (тегиз кесилген таштан) курулган, ал эми мамылар күмбөздөрдүн салмагына чыдоо үчүн мрамордон жасалган же мрамор менен капталган. Алтарь менен престолдун алдындагы бөлмөнүн үстүнө коюлган жыгач чатырлуу мунаралардын колдонулушу да V кылымдан бери кабыл алынган.

Курулушу

Ыйык Иоаннын мүрзөсүнүн үстүнө курулган биринчи имарат мавзолей болгон, ал ошондой эле чиркөө катары кызмат кылган. IV кылымда, I Феодосийдин башкаруусунун тушунда, анын үстүнө базилика курулган. Эки кылымдан кийин, объект урандыга айланганда, Юстиниан бир топ чоңураак чиркөөнү курууну баштаган. Салыштырмалуу алганда, Феодосий базиликасынын өлчөмү 246 x 146 фут болсо, Юстиниандын базиликасы 428 x 213 футту түзгөн. План Константиндин Апостолейонунун ордуна жайгаштырылып, грек кресттик үлгүдө курулган. Бул чиркөөнүн курулушу императордук буйрук боюнча болгон болсо да, курулуш иштеринин көбүн Эфестин тургундары аткарган. Мрамор жасалгалар Константинополдо, балким Эфесте да жасалган. Нефтин негиздери, мамылары жана капителдери Константинополдон же Проконнес карьерлеринен жасалып, ташылып келинген. Ал эми чиркөөнүн чыгыш бөлүгүнүн капителдеринин көбүн, тескерисинче, жергиликтүү усталар Константинополь үлгүсүн жана моделин туурап аткарышкан. Юстиниандын башкаруусунан кийин да жасалгалар кошула берген, өзгөчө II Юстин жана II Тиберий тарабынан.