Bayezid II Mosque

II Баязид мечити (түркчө: Beyazıt Camii, Bayezid Camii) — Түркиянын Стамбул шаарындагы Баязид аянтында, байыркы Константинополдун Феодосий Форумунун урандыларынын жанында жайгашкан XVI кылымдын башындагы осмон падышалык мечити.

Тарых

Баязид мечитин осмон султаны II Баязид буйрук берип курдурган, ал 1453-жылкы басып алуудан кийин Стамбулда курулган экинчи чоң падышалык мечит комплекси (же селатин мечити) болгон. Мурдараак курулган падышалык комплекс — Фатих мечити кийинчерээк жер титирөөлөрдөн бузулуп, башка стилде толугу менен кайра курулган. Натыйжада, Баязид комплекси Стамбулдагы дээрлик өзүнүн баштапкы түрүндө сакталып калган эң эски падышалык комплекси болуп саналат, бул анын тарыхый жана архитектуралык мааниси зор экенин көрсөтөт.

Мечит 1500–1505-жылдары курулган, андан көп өтпөй куллие (диний жана кайрымдуулук комплекси) кошумчаланган. Буга 1507-жылы аяктаган медресе (илим-теология окуу жайы); 1507-жылга чейин аяктаган чоң хамам (мончо); имарет (жарды-жалчыларга тамак берүүчү ашкана); карыз-сарай жана II Баязиддин өзүнүн түрбеси сыяктуу бир нече мазар кирген.

Мечиттин башкы архитектору так белгисиз. II Баязиддин тушундагы архитекторлор эскерилген осмон документтерине таянып, XX кылымдагы окумуштуу Рыфкы Мелюль Мерич Якубшах ибн Исламшахты эң ыктымал архитектор деп аныктаган. Якубшахтын жардамчыларынын бири — Юсуф ибн Папас медресенин курулушун аяктаган. Архитектордун Фатих мечитинин грек архитектору (Атик Синан же Христодулос) менен тууганчылык байланышы бар экени, б.а. анын жээни болгону, II Баязиддин грамотасынан белгилүү. Бул грамота II Мехмед тарабынан Стамбулдагы эч качан мечитке айландырылбаган жалгыз чиркөө болгон Мурзалардын Мариямы аттуу грек православ чиркөөсүн Христодулостун (II Баязид мечитинин архитекторунун чоң энесинин) энесине эки архитектордун эмгеги үчүн ыраазычылык катары бекитип бергенин тастыктайт. Якубшах ибн Исламшах жөнүндө андан башка көп нерсе белгисиз, ал Бурсада да карыз-сарай курганы гана маалым. Ошентсе да, мечиттин жогорку сапаттагы стили аны мурдагы осмон жана батыш архитектуралык техникалары менен тажрыйбалуу болгонун көрсөтөт.

Шаар жөнүндөгү XIX–XX кылымдын башындагы жазмаларда бул мечит көбүнчө «Көгүчкөн мечити» деп аталат, анткени анын жанына ыйбадат кылуучулар тарабынан тамактандырылган көп сандагы канаттуулар чогулушкан.

Зыян жана калыбына келтирүү иштери

Күмбөз 1509-жылкы жер титирөөдөн кийин жарым-жартылай кайра курулган, ал эми Мимар Синан 1573–74-жылдары кошумча оңдоо иштерин жүргүзгөн.

Мунаралар 1683 жана 1754-жылдардагы өрттөрдө өзүнчө-өзүнчө күйүп кеткен. Алар ошондой эле 1743-жылы чагылган түшүшүнөн зыян тарткан. 1754-жылдын октябрында жазылган документте мечитти оңдоо үчүн Карамюрселден өзгөчө түрдөгү таш алынып келингени айтылат. Короонун кире беришинин үстүндөгү жазуу боюнча, 1766-жылы Стамбулду каптаган жер титирөөнүн натыйжасында 1767-жылы да оңдоо иштери жүргүзүлгөн.

2012-жылдын августунда кеңири көлөмдөгү жаңы калыбына келтирүү иштери башталып, аны аяктоо сегиз жылга созулган. Бул процесстин ичинде мурдагы оңдоо иштеринде колдонулган ылайыксыз материалдар алынып салынып, зыян тарткан материалдар тазаланган же алмаштырылган. Калыбына келтирүү иштерине болжол менен 150 адамдан турган команда катышып, чыгым 49 миллион түрк лирасын (болжол менен 7,2 миллион АКШ доллары) түзгөн. Мечит 2020-жылы ыйбадат үчүн кайрадан ачылган.

Тышкы көрүнүшү

Мечит түндүк-батыш–түштүк-чыгыш огу боюнча багытталган, ал эми анын түндүк-батышында мечиттин өзүнүн аянтына болжол менен барабар аянттагы короо жайгашкан. Короонун үч тарабында монументалдуу кире бериш дарбазалары бар, ал жыйырма мамыга таянган мамылуу перистиль менен курчалган. Мамылардын экөө порфирден, ону антик жашылтоо ташынан жана алтысы кызгылт гранитен жасалган. Ал 24 кичи күмбөз менен жабылган жана көп түстүү мрамор менен төшөлгөн.

Мечиттин өзү тарабы болжол менен 40 метр (130 фут) болгон чарчы формасында, ал эми анын күмбөзүнүн диаметри болжол менен 17 метр (56 фут). Борбордук күмбөз негизги ок боюнча эки жарым-күмбөз жана кошумча ок боюнча жүрүүчү эки арка менен коштолгон. Мечит толугу менен түстүү таштар менен мрамордон жасалган кесилген таштан курулган.

Ички көрүнүшү

Мечиттин ички бөлүгү Айя-Софиянын кичирейтилген версиясына окшош. Борбордук күмбөзгө кошумча, чыгыш жана батыш тараптагы жарым-күмбөздөр неф түзөт. Түндүк жана түштүк тарапта ар бирине төрт кичи күмбөз тийиштүү жанаша нефтер бар, алар мечиттин туурасынча созулат, бирок галереяларга бөлүнгөн эмес. Күмбөз жылмакай парустар жана сталактит кооздоолору бар зор тик бурчтуу мамыларга таянат. Мейкиндик күмбөздүн негизинде жыйырма терезе жана ар бир жарым-күмбөздө жети терезе, ошондой эле дубалдардагы эки катар терезе аркылуу жарыктандырылат. Михрабдын оң тарабында жайгашкан бийик султандын логасы (хюнкяр махфили) мурдагы византия чиркөөлөрүнөн кайра пайдаланылган он кичи мрамор мамыга таянат.

Батыш тарабында имараттын негизги курулмасынан кыйла алыс созулган кенен коридор бар. Баштапкыда дербиштерге багышталган төрт күмбөздүү хоспис катары долбоорлонгон бул канаттар XVI кылымда ыйбадат залына бириктирилип, азыр аркалар менен бөлүнгөн үч катар бөлмөдөн турат. Бул канаттардын учтарында эки мунара турат.

Комплекстин башка бөлүктөрү

Мечиттин артында султан II Баязиддин, анын кызы Селчук Хатундун жана улуу вазир Кожа Мустафа Решид Пашанын түрбелери (мүрзөлөрү) бар кичи бак жайгашкан. Багдын ылдыйында 1580-жылы Мимар Синан долбоорлогон дүкөндөр аркадасы (араста) бар, анын ижара акысы башында мечитти каржылоо үчүн арналган. Ал 1960-жылдары кеңири калыбына келтирилген.

1882-жылы мурдагы ашкана султан II Абдулхамид тарабынан Стамбулдун мамлекеттик китепканасына айландырылган; азыр анда 120,000ден ашуун китеп жана 7000 кол жазма сакталат.

Мурдагы медресе азыр он жылдан ашуун убакыттан бери коомчулук үчүн жабык турган кичи Түрк Каллиграфия Искусствосу музейин камтыйт. 2022-жылы бул жерде калыбына келтирүү иштери жүрүп жаткан.