Bibi-Heybat Mosque

Биби-Хейбат мечити (азербайжанча: Bibiheybət məscidi, персче: مسجد بی‌بی هیبت) Азербайжандын Баку шаарынын жанындагы Бибихейбет айылында жайгашкан. 1990-жылдары бүтүрүлгөн учурдагы курулуш Иран Ширваншахы Фаррухзад II Ибн Ахситан IIнин буйругу боюнча курулган 13-кылымдагы баштапкы мечиттин копиясы болуп саналат. Тарыхый мечит 1936-жылы большевиктер тарабынан толугу менен талкаланган. Ал кээде «Фатима мечити» деп аталат, Александр Дюма 1850-жылдары зыярат кылганда аны ошондой аташкан. Мечит Шиа исламындагы ыйык орун болуп саналат.

Тарыхы

Мечит Аббасид калифтеринин куугунтугунан Бакуга качкан жетинчи Шиа Имамы – Муса ал-Кадымдын кызынын мүрзөсүнүн үстүнө курулган.

Мүрзөгө таш боюнча тагылган жазуу Укейма Ханымдын ыйык үй-бүлөгө таандык болгонун көрсөтөт: «Бул жерде пайгамбар Мухаммеддин тукуму, алтынчы Имам Жафар ал-Садиктин небереси, жетинчи Имам Муса ал-Кадымдын кызы, сегизинчи Имам Али ал-Риданын карындашы Укейма Ханым көмүлгөн».

Мечиттин түштүк дубалындагы жазууларга таянып, тарыхчылар анын курулушун 13-кылымдын аягына таандык кылышат. Мечиттин дубалындагы араб жазуусу: «Махмуд ибн Саддын эмгеги» деп окулат, ал Бакунун жанындагы Нардаран чебин курган архитектор болгон.

Хаджи Шейх Шариф мечиттин жанына көмүлгөн көптөгөн мусулмандардын арасында болгон. Ал суфизмди таратуу үчүн Бакуга келген жана өмүрүнүн калган бөлүгүн ушул мечитте өткөргөн.

1858-1859-жылдары аймакка сапар кылган белгилуу француз жазуучусу Александр Дюма мечит жөнүндө «Кавказга саякат» аттуу китебинде мындай жазган: «Бул мечит бала көрбөгөн аялдардын зыярат кылуучу жери, алар жөө басып келип, тогуз күн дуба менен өткөрүшөт жана бир жылдын ичинде бала табабыз деген ишеним менен үйгө кайтышат». Жазуучунун айтымында, акын Хуршидбану Натаван (Дюма аны Ханзада Хазар Уцмиева деп атайт) мечитке зыярат кылган, ал уул төрөгөндөн кийин анын жолдошу Хасай хан Уцмиев ыраазычылык белгиси катары мечиттен Бакуга чейин жол курган.

Мечит жөнүндөгү маалыматтар Аббасгулу Бакиханов, Илья Березин, Иоганн Альбрехт Бернхард Дорн, Николай Ханыков жана Евгений Пахомов сыяктуу ар кандай жергиликтуу жана европалык изилдөөчүлөрдүн жана саякатчылардын эмгектеринде да кездешет.

1911-жылы, Баку кайрымдуулук ишмери Аласгар Ага Дадашовдун каржылоосу менен жана архитектор Хаджи Наджафтын долбоору боюнча, мүрзөнүн түндүгүндө жаны мечит имараты курулган. Мүрзө жана баштапкы мечит калыбына келтирилген.

Мечиттин бузулушу

1920-жылы Азербайжанда советтик бийлик орногондон кийин, большевиктер диний каршы кампанияны баштаган. Өлкө боюнча ар кандай конфессиялардын диний имараттары жаны режимдин диний каршы саясатынын нышанасына айланды. Алардын арасында Бакунун Биби-Хейбат мечити, орус православ Александр Невский собору жана рим-католик Түгөлсүз кабылдоо чиркөөсү болгон. Бул кампаниянын алкагында тарыхый Биби-Хейбат мечити 1936-жылы бузулган.

Мечит бузулгандан кийин гана, ошол эле жылы кийинчерээк, Москвадагы советтик өкмөт тарыхый мааниге ээ архитектуралык эстеликтерди сактоо тууралуу токтом кабыл алды. Ошол эле учурда, Азербайжан Байыркылык, Искусство жана Табигат Эстеликтерин Коргоо Комитетинин (Азкомстарис) төрагасы Саламов мечиттин бузулушундагы ролу үчүн Сибирге жыйырма жылдык сүргүнгө кесилген.

Мечиттин калыбына келтирилиши

Азербайжан 1991-жылы көз каранды эместикке ээ болгондон кийин, ошол кездеги президент Гейдар Алиев 1994-жылы Биби-Хейбат мечити бузулган баштапкы жерде жаны имарат курууга буйрук берген. Комплекстин планировкасы жана өлчөмдөрү анын бузулушунан бир аз мурун тартылган сүрөттөрдүн жардамы менен кайра курулган. Ар кандай саякатчылардын жазуулары, анын ичинде мечиттин 1920-жылдардын ортосундагы абалын сүрөттөгөн Г. Садыгинин 1925-жылдагы маанилуу макаласы, мечиттин калыбына келтирилишинде маанилуу роль ойногон.

Президент Гейдар Алиев катышкан ачылыш аземи 1997-жылдын 11-июлунда өткөрүлгөн. Жаны мечит расмий түрдө 1999-жылдын майында ачылган, ал эми 2008-жылы Ширваншах Фаррухзад жана Гейдар Алиевге эстеликтер ачылган.

Мечит 2005-жылы президенттик жарлык менен калыбына келтирилип, кеңейтилген. Зыярат кылуучулар үчүн көбүрөк ырахат жана ыңгайлуулук камсыз кылуу максатында кошумча заалдар курулган.

Тарыхый мечит

Баштапкы мечит мүрзөнүн түштүгүндө жайгашкан, минарети анын батыш тарабында турган. Кийинчерээк, минараттын түштүгүндө жайгашкан крипта жана эки ойдуң мечитке кошулган. Ойдуңдардагы жазууларда, мүрзө ташынын мрамор плитасы азыр Азербайжан Мамлекеттик Тарых Музейинде сакталган Фатали Хандын аты жазылган.

Мечиттин минарети 1305-1313-жылдары Махмуд ибн Сад тарабынан курулган. Анын жогорку бөлүгү сайма-накышар жана сталактиттер менен кооздолгон жана жарым тегерек кырлуу күмбөз менен жабылган. Балкондун тосмолорунда кооз таш тор бар болгон. Графикалык изилдөө минараттын бийиктиги болжол менен 22 м (72 фут) экенин көрсөттү.

Комплекстин бай кооздолгон ички бөлүгү татаал орнаменталдык дизайндарды камтыган. Мечиттин ичи учтуу арка менен курчалган узунчак тик бурчтуу дуба залынан турган. Күмбөздүн астында илгичке асылган жана боёлгон айнек панелдер менен курчалган люстра-шам (шамдан) илинген.

Минараттын жана мүрзөгө жанаша жайгашкан мечиттин түндүк тарабында, Иоганн Альбрехт Бернхард Дорн тарабынан табылган жазуу бар болгон. Жазуудан маалым болгондой, мавзолей 1619-жылы курулган жана аны бүткөрүлгөндөн бир күн кийин каза болгон Шейх Шариф Шейх Бин Абид ошол жерге көмүлгөн.