Budapest History Museum

Будапешт тарых музейи Будапешттин эң маанилүү музейлеринин бири болуп, борбор шаардын тарыхына байланышкан документтерди жана материалдык эстеликтерди чогултат. Ал муниципалдык мекеме болуп саналат, бирок расмий классификация боюнча улуттук музей деп эсептелет. Анын борбору Будапешттин I районундагы Сент-Дьёрдь аянты, 2-дарегинде жайгашкан.

Тарыхый обзор

Будапешт тарых музейинин бөлүмдөрү борбор шаардын ар кайсы жерлеринде иштейт. (Рим доорунун) археологиялык, орто кылымдык жана жаңы доордогу (шаар тарыхы жана көркөм искусство) коллекция топтору болжол менен бир эле мезгилде, XIX кылымдын акыркы чейрегинде түзүлө баштаган, бирок алгачкы мезгилде алар бири-биринен көз карандысыз өнүккөн.

Рим доорунун коллекциялары

Аквинкумда рим доорунун эстеликтерин системалуу казып изилдөө 1887-жылы башталган. Тынымсыз табылып жаткан бай материалдарды көргөзмөгө коюу үчүн 1894-жылы мурунку рим жарандык шаарынын аймагында курулган жаңы имаратта Аквинкум музейи ачылган. Бул борбор шаардын өзүнчө негизделген алгачкы музейи болгон. Музейдин директору болуп казуу иштеринин жетекчиси Кужински Балинт дайындалган, ал музейдин ишин 1937-жылга чейин жетектеген.

Жаңы доордун коллекциялары

Шаар тарыхы музейлерин негиздөө идеясын биринчи жолу Флорис Ромер 1860-жылдары көтөргөн. Венгрияда жашаган инженер, искусство жыйноочу Энеа Ланфранкони Будапешттин шаар көрүнүштөрүнүн коллекциясын борбор шаарга белек кылгандан кийин, борбор шаардын жалпы жыйыны 1887-жылы

борбор шаар музейин түзүү жөнүндө чечим кабыл алган. Учурдагы коллекциялардын бир бөлүгү мурда эле 1885-жылкы улуттук көргөзмөдө (Шаар бакчасында), андан кийин 1896-жылкы миллениум көргөзмөсүндө да көрсөтүлгөнүнө карабастан, Борбор шаар музейи биринчи чечимден жыйырма жыл өткөндөн кийин, 1907-жылы түзүлгөн. Шаар бакчасынын көргөзмө имаратында (азыркы Олоф Пальме бульварында) ачылган туруктуу көргөзмөнүн сүрөттөрүн Кишцелли музейинде көрүүгө болот. Шаар тарыхына байланышкан сүрөттөр менен материалдык эстеликтерден тышкары, көркөм искусство чыгармалары да музейдин коллекциясына кошулган.

Археология бөлүмү менен Борбор шаар музейи 1899-жылы бириктирилген (кийинки аталышы: Székesfővárosi Múzeum), мекеменин директору болуп Кужински Балинт дайындалган. Түзүлгөндөн кийинки жылдарда шаар тарыхы бөлүмүнүн материалдары (сүрөттөр, гравюралар, карталар, долбоорлор, өнөр жай тарыхына жана маданиятка байланышкан эстелик буюмдар) тез арада кеңейген. 1935-жылы керээз боюнча Кишцелли Шмидт сарайы борбор шаардын менчигине өткөн, ал эми кийинки жылдан тартып Шаар бакчасынын коллекциялары бул жерге көчүрүлгөн. Бул материал Кишцелли музейинин жаңы доордогу шаар тарыхы коллекцияларынын негизин түзөт.

1928-жылы борбор шаар Кароли сарайынын имаратын сатып алган, ал жерде учурдагы искусство буюмдары жана жаңыдан алынган коллекциялар негизинде 1933-жылы Борбор шаар сүрөт галереясы ачылган. Бирок 1950-жылдардын башында галерея бөлүштүрүлгөн: тарыхый мааниге ээ буюмдар шаар тарыхы бөлүмүнө өткөрүлгөн, ал эми көркөм искусство материалдарынын бир бөлүгү Көркөм искусство музейине караштуу Улуттук сүрөт галереясына, андан кийин 1957-жылы негизделген Венгрия Улуттук Галереясына берилген. Калган көркөм искусство материалдары Кишцелли музейинин имаратында жайгаштырылган: башында Борбор шаар көркөм искусство коллекциясы деген аталыш менен Жаңы доор бөлүмүнө караган, 1973-жылы өзүнчө көркөм искусство бөлүмү болуп, андан кийин 1989-жылы кайрадан Борбор шаар сүрөт галереясы деген атын алган.

Орто кылымдык коллекциялар

Орто кылымдык эстеликтерди системалуу чогултуу да 1887-жылы башталган, бирок өзүнчө орто кылымдар бөлүмү 1922-жылы гана түзүлгөн. Будавар сарайын, Матиаш чиркөөсүн, таажы сакчыларынын казармасын, доминикан монахтарынын Ыйык Миклош чиркөөсүн казып изилдөө учурунда баалуу орто кылымдык табылгалар, скульптура жана имарат сыныктары табылган. Ушулар жана мурда эле Балыкчылар бастионунун чоң бурч мунарасында жайгаштырылган буюмдар орто кылымдык коллекциянын негизин түзгөн. 1932-жылы Балыкчылар бастионунда «Орто кылымдык Таш эстеликтер казынасы» деген туруктуу көргөзмө ачылган, ал согуш мезгилинде да көрүүгө болчу. 1945-жылы Таш казына орто кылымдар бөлүмүнө кошулуп, бүткүл орто кылымдык материалды Ыйык Үчилтик аянтында турган мурунку Буда шаар кеңеши имаратына көчүрүү башталган, бул имарат көп узабай Чеп музейи деп аталган. Бул бөлүм менен башкармалык 1967-жылы калыбына келтирилген Будавар сарайына көчүрүлгөн, ал жерде орто кылымдык чеп сарайдын казылып табылган калдыктарын көрсөткөн туруктуу көргөзмө ачылган. Бүткүл мекеме ошол кезден тартып Будапешт тарых музейи деп аталып калган.

Азыркы мекеме

Будапешт тарых музейинин борбору Будавар сарайынын «Е» имаратында жайгашкан, анын бөлүмдөрү жана кесиптик мекемелери борбор шаардын ар кайсы жерлеринде жайгашкан.

Аквинкум музейи (III. Szentendrei út 139. жана Záhony u. 3.) — Байыркы тарых бөлүмү, Байыркы доор жана элдердин жер которуу доорунун бөлүмү.

Чеп музейи (I. Szent György tér 2., Будавар сарайынын «Е» имараты) — Орто кылымдар бөлүмү.

Кишцелли музейи (III. Kiscelli u. 108.) — Жаңы доор бөлүмү, Борбор шаар сүрөт галереясы.

Будапешт Галереясы (Жаңы Будапешт Галереясы — Бална, Варга Имре коллекциясы)

Мекеменин башка маанилүү бөлүктөрүнүн арасында төмөнкүлөр бар:

Үч жерде иштеген, бирок бирдиктүү уюшулган Адистик китепкана.

Археологиялык маалымат базасынын эки бөлүмү: археологиялык коллекция (байыркы доордон 1686-жылга чейин) жана мекеменин тарыхына байланышкан документтер коллекциясы.

Борбор шаардын бир нече жеринде иштеген көргөзмө залдары.