Burabay National Park

Бурабай мамлекеттик улуттук жаратылыш паркы (казак тилинде: «Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі, романизацияланган: «Burabai» memlekettık ūlttyq tabiği parkı; орус тилинде: Государственный национальный природный парк «Бурабай», романизацияланган: Gosudarstvennyy natsional'nyy prirodnyy park «Burabay») — Казакстандын Акмола облусундагы Бурабай районунда жайгашкан, 129 935 гектарды ээлеген улуттук парк, анын жеринин олуттуу бөлүгүн токойлор, көлдөр жана Көкшетау адырларынын бир бөлүгү болгон Көкшетау массивин кошкондо, ар түрдүү ландшафттар ээлейт.

Бурабай улуттук паркынын бай тарыхы бар, ал 1898-жылы мамлекеттик токойдун түзүлүшүнөн башталган. Жылдар өткөн сайын, ал 1920-жылы улутташтырылган курорттук шаарчадан 1935-жылы Бурабай улуттук жаратылыш коругуна айланган. 2000-жылы ал расмий түрдө улуттук паркка айланган, ал эми 2010-жылы анын аянты кеңейтилген. Паркта токойлорду, көлдөрдү жана талааларды кошкон ар түрдүү экосистемалар бар жана ал ар түрдүү флора менен фаунага үй болуп саналат. Бурабай улуттук паркында көптөгөн корголуучу түрлөрдү кошкондо, өсүмдүктөрдүн 757 түрү, айбанаттардын 305 түрү жашайт, алардын кээ бирлери Казакстандын Кызыл китебине киргизилген. Токой негизинен карагай жана кайыңдардан турат, көптөгөн бугу түрлөрү, жапайы чочколор, сүлөөсүндөр, карышкырлар жана өрдөк, каз, глухарь сыяктуу ар түрдүү куш түрлөрү жашайт.

Парктын популярдуу өзгөчөлүктөрүнүн бири — Абылай хандын небереси Кенесары хандын атынан аталган, анын бала кездеги жашаган жери болгон деп эсептелген Кенесары үңгүрү. Бурабай улуттук паркы ошондой эле көптөгөн уламыштар менен байланыштуу, ошондуктан Бурабай көбүнчө «Казакстандын берметтери» деп аталат.

Казакстандын эң мыкты туристтик жайларынын бири катары таанылган Бурабай улуттук паркы түз эле Казакстан президентинин юрисдикциясында башкарылат жана анын жаратылыш жана экологиялык бүтүндүгүн сактоо үчүн парктагы иш-аракеттер жөнгө салынган маанилүү корголуучу аймак деп эсептелет.

География

Бурабай улуттук паркы Казак майда чокуларынын түндүк секторундагы Көкшетау адырларынын бир бөлүгү болгон Көкшетау массивинде жайгашкан.

Статустун тарыхы

Бул жаратылыш мейкиндигин коргоого багытталган биринчи кадам 1898-жылы Мамлекеттик токойдун түзүлүшү болгон. 1920-жылы Бурабай улутташтырылып, улуттук мааниге ээ курорттук шаарча деп жарыяланган. 1935-жылы «Бурабай улуттук жаратылыш коругу» уюштурулган. 1951-жылы жаратылыш коругу жоюлуп, анын ордуна Бурабай токою түзүлгөн. 1997-жылдын 6-майындагы №787 өкмөттүк токтому Бурабай токоюн мамлекет тарабынан башкарылган «Бурабай токоюнун жаратылыш жана ден соолук комплексине» айландырган. 2000-жылы 12-августтагы №1246 токтом менен аянты 83 511 гектар болгон, анын 47 600 гектары токой менен капталган «Бурабай улуттук жаратылыш паркы» түзүлгөн. 2010-жылы парктын аянты 129 935 гектарга чейин кеңейтилген. 2012-жылы 370 гектар запас жерлерге айландырылган.

Климат

Бурабайдын климаты нымдуу континенталдык, жайы жылуу климат (Кёппен климаттык классификациясы боюнча Dfb). Бул климат чоң мезгилдик температура айырмачылыктары жана жылуу жай (жок дегенде төрт ай орточо 10°C (50°F) жогору, бирок эч бир ай орточо 22°C (72°F) жогору болбойт) менен мүнөздөлөт. Паркта орточо температура январда −16°C, июлда +19°C түзөт. Жаан-чачын орточо жылына 300 мм түзөт. Кышында кар катмары болжол менен 25-35 см калыңдыкта болот жана ноябрдын ортосунан апрелге чейин созулат.

Флора, фауна жана козу карындар

Паркта өсүмдүктөрдүн 757 түрү бар, алардын 119у корголуучу, 12си Кызыл китепке киргизилген. Токой 65% карагайдан, 31% кайыңдан, 3% терекчиден жана 1% бадалдардан турат. Ошондой эле жегиликтүү козу карындардын көптөгөн түрлөрү да кездешет.

Флоранын ар түрдүүлүгүнөн улам, фауна да абдан бай: айбанаттардын 305 түрү кездешет, бул Казакстандын фаунасынын ар түрдүүлүгүнүн 36 пайызын түзөт. Алардын 40 пайызы жашоо чөйрөсүнүн чек арасында жашайт, ал эми 13 түрү Кызыл китепке киргизилген.

Учурда Бурабайдын токойлорунда элик, лось, жапайы чочко, тыйын чычкан, ак күзөн, ас жана сусар сыяктуу ар түрдүү бугулар жашайт. Жырткычтардын арасында карышкыр менен сүлөөсүн кезигиши мүмкүн. Талаа жана токойлуу аймактарда түлкү түрлөрү, ас жана европалык, тоо коёндору, ал эми токойлордо бөрсүктөр жашашы мүмкүн.

Паркта ар түрдүү куштар, өзгөчө адаттагы алтынкөз өрдөк, чүрөк өрдөк, боз өрдөк, чукур куйрук өрдөк, кызыл өрдөк, чулдуктар, түндүк чолпучу, кадимки жана жашыл чулдуктарды кошкон өрдөк жана саздак куштары бар. Күзүндө жана миграция мезгилдеринде өрдөктөрдүн саны кескин көбөйөт.

Кургак таштуу карагай токойлорунда жана токойлордун боюндагы, кайың-талаа аймактарында боз кекилик жана глухарды кездештирүүгө болот.

Уламыш

Бурабай жөнүндө көптөгөн уламыштар бар. Алардын биринде Жаратуучу Казакстандын көчмөндөрүнө кургак талааларды гана калтырган деп түшүндүрүлөт. Таарынган казак эли Кудайга сыйынган, ал калган бардык тоолорду, токойлорду, көлдөрдү жана дарыяларды чогултуп, талааларга ыргытып жиберген. Бурабай улуттук паркы ошондой эле «Казакстандын берметтери» деп да белгилүү.

Кенесары үңгүрү

Кенесары үңгүрү Бурабайдагы популярдуу туристтик жай жана сүрөткө түшүүчү жер болуп саналат. Үңгүр атактуу Абылай хандын небереси Кенесары хандын атынан аталган. Кенесары хан бул жерде бала кезин өткөргөн деп эсептелет.