Bursa Grand Mosque

Бурса улуу мечити (түрк тилинде: Bursa Ulu Cami) — Түркиянын Бурса шаарындагы тарыхый мечит. Аны Осмон султаны I Баязид Никополь салгылашуусундагы улуу жеңишин эскерүү үчүн буйрук берип, 1396–1399-жылдары курдурган. Мечит эрте осмон архитектурасынын ири эстелиги жана шаардын эң маанилүү мечиттеринин бири болуп, эски шаардын жүрөгүндө, тарыхый базарлардын жанында жайгашкан.

Тарыхый маалымат

Улу Джами же «Улуу мечит» Осмон империясынын биринчи борбору болгон Бурсадагы эң чоң мечит жана сельжук түрк архитектурасынан өнүгүп чыккан эрте осмон архитектурасынын эстелиги. Султан I Баязиддин буйругу боюнча мечитти архитектор Али Неджар 1396–1399-жылдары долбоорлоп, курган. I Баязид Осмон империясынын төртүнчү бийлеп чыккан бийлөөчүсү болгон. Бул мечит курулгандан көп өтпөй эле, ал 1402-жылы Анкара салгылашуусунда Темир (Тамерлан) тарабынан империянын эң оор жеңилүүлөрүнүн бирине учураган. Уламышка ылайык, Темир ошол эле жылы мечитти өрттөп жиберген, ал эми Карамания бийлөөчүсү Мехмед Бей 1412-жылы шаарды курчоо учурунда аны кайрадан өрттөгөн. Кандай болсо да, мечиттин биринчи катталган оңдоо иштери 1493-жылы болгон.

Мечит өз тарыхынын ичинде дагы бир нече ирет калыбына келтирилген. 1855-жылы чатырынын кулашына алып келген кыйратуучу жер титирөөдөн кийин, мечит бир нече жылга жабылган. Оңдоо иштери 1889-жылы аяктаган.

Архитектурасы

Мечит 55х69 метр өлчөмүндөгү чоң тик бурчтуу имарат болуп, ички аянты 3165,5 чарчы метрди түзөт. Анын үч кире бериши бар (түндүктө, батышта жана чыгышта), алардын ичинен түндүк кире бериши эң монументалдуусу. Анын ички мейкиндиги он эки мамыга таянган, төрт катар боюнча бешбешинен жайгашкан жыйырма күмбөз менен жабылган. Мейкиндик 5000 адамды батыра алат. Кеңири тараган уламышка ылайык, султан I Баязид 1396-жылы Никополь салгылашуусундагы жеңиши үчүн убада берген жыйырма өзүнчө мечиттин ордуна жыйырма күмбөздүү бир мечит курдурган.

Мечиттин борборунда учтары он сегиз бурчтуу суу алдыкчасынын үстүндөгү өзгөчө фонтан (шадырван) турат, анын азыркы түрү XIX кылымга таандык. Фонтан жана суу алдыкчасы ыйбадат кылуучуларга дааратты алууга жардам берген. Шадырвандын үстүндөгү күмбөз асманга ачык болгон (бүгүнкү күндө айнек менен жабылган), бул мечиттин караңгы ички бөлүгүн жарыктандырган асман терезесин пайда кылат.

Мечиттин эки мунарасы бар. Батыш мунарасы мечитке түздөн-түз жалганып, I Баязиддин мезгилине таандык болсо, чыгыш мунарасы өз алдынча турат, бул анын мечиттен башка убакта, өзүнчө курулушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Мечиттин дубалдары XIX кылымдагы осмон барокко стилиндеги кооздоолор менен, ошондой эле XVIII кылымдан XX кылымдын башына чейинки каллиграфиялык композициялар менен боёлгон. Ыйбадат багытын билдирген михраб (тактай) мукарнас көлөкөсү менен оюлган, ал 1572-жылы Мехмед аттуу устат тарабынан жасалып, аны Зейни Челеби деген демөөрчү заказ берген. Анын боёлгон жана алтындалган кооздоосу 1905-жылга таандык.

Михрабдын жанындагы жыгач минбар салттуу Анадолу-сельжук стилинде, кундекари техникасы (кадаксыз жана желимсиз бири-бирине илешкен жыгач бөлүктөрүн колдонуу) менен жасалган. Минбардын беттери геометриялык орнаменттер жана арабеск гүлдүү орнаменттер менен оюлган. Оюлган жазууга ылайык, ал 1400-жылы Антептик Абдулазиз уулу Хажы Мехмед аттуу уста тарабынан жасалган.

Түркиядагы башка имараттар сыяктуу эле, жер титирөөлөр мечит үчүн да олуттуу структуралык коркунуч болуп саналат. «Активдүү тектоникасы жана сейсмикалыгы бар Түркияда жер титирөөлөр тарыхый жана маданий жактан маанилүү имараттарга олуттуу коркунуч туудурат». Мечит 1855-жылы жер титирөөдөн кеминде бир жолу олуттуу зыян тартып, көп жылдарга жабылып, чоң оңдоо жана калыбына келтирүү иштерин талап кылган.

Мечиттеги ислам каллиграфиясы

Улуу мечит өзүнүн кооздоочу каллиграфиясы менен белгилүү жана «каллиграфия музейи» деп да аталган. Ислам архитектурасында араб каллиграфиясы визуалдык кооздоо жана конокторго маани жеткирүү үчүн негизги элементке айланган. Мечитте ошол мезгилдин 41 ар түрдүү ири осмон каллиграфы тарабынан жазылган 87 ар түрдүү композициядан турган 192 монументалдуу дубал жазуусу бар. Каллиграфиянын көпчүлүгү 1778–1938-жылдар аралыгына таандык. Каллиграфия дубалдарга, мамыларга, ошондой эле кичине жана чоң тактайчаларга же медальондорго тартылган. Композициялар Курандын аяттарын, хадистерди, Аллахтын 99 ысымын, пайгамбар Мухаммеддин ар түрдүү ысымдарын жана ири ислам аалымдарынын ысымдарын камтыйт.