Büyükada Greek Orthodox Orphanage

Принкипо грек жетим үйү (түркчө: Prinkipo Rum Yetimhanesi, Принкипо Сарайы же Бюйюкада грек жетим үйү деп да белгилүү) — Түркиянын Истанбул шаарынын жанындагы Мармара деңизиндеги тогуз Принцтер аралдарынын бири болгон Бюйюкада аралындагы, 20 000 чарчы метр аянттагы тарыхый жыгач бина. Ал Европадагы эң чоң жыгач бина жана дүйнөдөгү экинчи эн чоң жыгач бина деп эсептелет. Ал 1903-жылдан 1964-жылга чейин жетим үй катары кызмат өткөрдү.

Тарыхы

Аны 1898-жылы француз-осман архитектору Александр Валлаури, «Шыгыш экспрессин» иштеткен Европалык жүргүнчү поезд компаниясы «Compagnie Internationale des Wagons-Lits» үчүн, Принкипо Сарайы деп аталган люкс мейманкана жана казино катары долбоорлоп курган.

Бирок, ал эч качан мейманкана катары ачылган эмес. 1903-жылы султан II Абдул Хамид иштетүү уруксатын бербегенден кийин, бина белгилүү грек банкиринин жубайы Елени Зарифийге (грекче: Ελένη Ζαρίφη) сатылган, ал аны Константинополдун Экумендик Патриархатына белек кылган, патриархат аны жетим үй катары иштеткен. 1964-жылдын 21-апрелинде, Кипр маселеси боюнча чыңалуу күчөп, мамлекеттик бийликтер тарабынан жергиликтүү грек калкына карата куугунтук жүрүп турган учурда, жетим үй Фонддордун Башкы Башкармалыгы (түркчө: Vakiflar Genel Mudurlugu) тарабынан мажбурлап жабылган. 1997-жылы мүлк түрк мамлекети тарабынан тартылып алынган.

Бүткүл тарыхы бою жетим үй 5800 жетимдин муктаждыгын канааттандырган.

Бина

Бина Европадагы эң чоң жыгач бина жана дүйнөдөгү экинчи эн чоң жыгач бина (эң чоңу — Тодай-жи буддист храмы) деп эсептелет. Жетим үй 206 бөлмөдөн, ашканадан, китепкана, башталгыч мектептен жана кесипке даярдоо чеберканаларынан турат. Ал Бюйюкада аралындагы, бийиктиги 206 метр болгон Иса Тепеси тоосунун үстүндө жайгашкан.

Бузулуу жана оңдоо

Жарым кылымдан мурда жабылгандан бери, көзкарандысыз калтырылган бина катуу бузулуу абалына түшкөн. Бина 1980-жылы болгон өрттөн олуттуу зыян тарткан. Бул жай 2012-жылкы Дүйнөлүк Эстеликтер Көзөмөлүнүн тизмесине кирген жана учурда Global Heritage Network тарабынан «Куткаруу Зарыл» катары классификациялайт.

2012-жылы түрк бийликтери жетим үйдү грек коомчулугуна кайтарып берген, коомчулук мындай деп даттанды: «Мамлекет бинаны бизге ал [тартып алганда] болгон түрүндө кайтарбады. Эң акыркы изилдөөлөр [жетим үйдү калыбына келтирүү үчүн] миллиондогон еврого муктаждык бар экенин шек жок аныктады. Саны 2000 чамасындагы грек калкы бул сумманы камсыз кылуу мүмкүн эмес». Отчеттор боюнча, жетим үйдү кайра бутуна тургузуу үчүн 65 миллион евро талап кылынат.

2018-жылы Europa Nostra жана Европалык Инвестиция Банкы жетим үйдү Жети Эң Коркунучтуу маданий мурастар тизмесине талапкер болгон 12 маданий мурастын арасына кошту. Ошол эле жылы, Константинополдун Экумендик Патриарх I Бартоломей түрк өкмөтүнөн бинаны коргоого жардам берүүнү сурады. Бирок бул суроо Грекия менен Түркиянын ортосунда, Истанбулдогу Византиялык жана грек мурасын коргоо маселесин камтыган бир катар маселелер боюнча жаны чыналуу мезгилинде келди.

Мектепти реставрациялоо үчүн тендер 2023-жылдын май айына пландаштырылган. 2026-жылдын июнь айында, бул мүлккө ээ болгон Грек Ортодокс Патриархаты, түрк холдинг компаниясы Bilgili Holding жана Грекияда жайгашкан туруктуу туризм жана кыймылсыз мүлк компаниясынын ортосундагы өнөктөштүк аркылуу реставрацияны жүргүзүү боюнча келишим түзүлдү.

Юридикалык талаш

Түркиядагы грек коомчулугу жетим үй Экумендик Патриархатка таандык деп талап кылды, бул патриархатка укук берген, кийинчерээк Түрк республикасынын мезгилинде өзгөртүлгөн осман жарлыктарына негизденген. Экинчи тараптан, түрк өкмөтү мүлк Экумендик Патриархатка таандык эмес деп эсептеди. 2003-жылы Патриархат өз менчигинин далилин көрсөтүү үчүн бардык талап кылынган документтерди Түркиянын Жогорку Административдик Сотуна тапшырган. Жогорку Административдик Сот талаптарды четке кагып, фонд жетим үй катары кызматын жоготуп, тартылып алынган мүлккө (түркчө: mazbut vakıf) айланган деп ырастаган. Бул позиция, эгерде фонд 10 жылдан ашык пайдаланылбаса, Фонддордун Кеңешинин Башкармалыгы мүлктү тартып алуу укугуна ээ болот деген түрк мыйзамына ылайык келет. 2004-жылы Европа Биримдиги бул маселени Түркиянын мүчөлүккө кирүү прогресс отчетунда көтөрдү.

2005-жылы Грек Патриархаты бинаны кайтарып алуу үчүн күрөшүн Адам укуктары боюнча Европалык Сотко алып барды. 2008-жылы сот бир добуштан мүлктү тартып алуу иш-аракетин айыптаган чечим чыгарды. Чечим жарыялангандан кийин, түрк бийликтери эч кандай компенсация төлөгөн эмес, бул себептен маселе 2010-жылы кайрадан Сотко сунушталган. 2010-жылкы чечим дагы бир жолу Патриархаттын пайдасына чыгарылды жана Түркияга бинаны Экумендик Патриархатка үч айдын ичинде кайтарып берүүгө жана 26 000 евро (тарткан зыян үчүн 6000 евро жана юридикалык чыгымдар жана тиешелүү чыгашалар үчүн 20 000 евро) компенсация төлөөгө буюрду.

2012-жылы түрк бийликтери бинаны грек коомчулугуна кайтарып берди. Юридикалык укук учурда Экумендик Патриархаттын карамагында, учурдагы Грек Ортодокс Патриархы I Бартоломейдин айтымында, патриархат бинаны дүйнөлүк экологиялык борборго айландырууну пландаштырат.