Chalcedon

Халкедон (байыркы грекче: Χαλκηδών, романизацияланганы: Khalkēdṓn) — Кичи Азиядагы Битиниянын байыркы деңиз боюндагы шаарчасы болгон. Ал Хрисополистин (кийин Скутари, азыркы Үскюдар деп аталган) түштүгүндө жана Босфор бугазы аркылуу Европадагы Византиондун дал каршысында жайгашкан. Азыр ал Стамбул шаарынын Кадыкёй деп аталган району.

Халкедондогу б.з.ч. 5-кылымга такалган байыркы грек имараттарынын субструктуралары азыр Хайдарпаша темир жол вокзалынын артындагы аймакта казылып жатат, ал эми Мода кварталында андан да байыркы финикиялык порттун калдыктары табылган. Алтыйолдо жана башка казуу жайларында табылган артефакттар Стамбул Археология музейинде көргөзмөгө коюлган. Андан да ичкериде, бирок дагы деле азыркы Кадыкёй районунун чегинде, 1908-жылы табылган, халколит мезгилине (б.з.ч. болжол менен 5500-ж.) таандык Фикиртепе дөбөсү (имараттардын астында жоголуп кеткен) дээрлик бир кылым бою Стамбулдогу белгилүү эң байыркы адам конушу болгон, ал эми 2004-жылы шаардын европалык бөлүгүндөгү, Стамбул метросунун Йеникапы которуштуруу борборунун казуу иштери учурунда, неолит мезгилине (б.з.ч. болжол менен 6500-ж.) таандык Йеникапы конушу табылган.

Халкедондун жайы Мармара деңизинин түндүк жээгиндеги, Босфор бугазынын куймасынын жанындагы кичине жарым аралда жайгашкан. Антика мезгилинде Халкис же Халкедон деп аталган, ал эми бүгүнкү күндө Курбагалыдере (түркчө "Бака Агымы" же сөзмө-сөз "бакасы бар агым" дегенди билдирет) деп белгилүү болгон агым Фенербахче булуңуна куят. Ал жерде, Аттикадагы Мегарадан келген грек колонизаторлору б.з.ч. 685-жылы, Византиондон болжол менен он жети жыл мурун, Халкедон конушун негиздешкен.

Этимология

Байыркы шаардын грекче аты, анын мурунку финикиялык "Жаңы Шаар" дегенди билдирген Карт-хадашт деген атынан келип чыгып, мунан Кархед(он) келип чыккан, бул Карфаген менен Картахенанын аттарынын да ушул эле финикиялык сөздөн келип чыгышына окшош. Халцедон минералы шаардын атынан алынган.

Шаардын бардык байыркы грек монеталарында, ошондой эле Геродоттун "Тарых", Ксенофонттун "Элленика", Арриандын "Анабасис" жана башка эмгектеринин кол жазмаларында кездешкен түп нускадагы байыркы грекче Калкедон деген аты, кийинки кылымдарда бир аз өзгөртүлүп, Хальцедон деп калды, ал латынча Халкедон деп аталды.

Улуу Плиний өзүнүн "Naturalis historia" эмгегинде Халкедон алгач Прокерастис деп аталганын жазат, бул ат ага жакын жерде жайгашкан бир мүйүздөн келип чыккан болушу мүмкүн; андан кийин, кыязы, портунун атынан улам, Колпуса деп аталган; акырында, "Сокурлар шаары" дегенди билдирген Caecorum Oppidum, бул шаардын мурунку грекче лакап атынын латынча котормосу. Геродоттун айтымында, Халкедон (Мегарадан келген колонизаторлор тарабынан б.з.ч. болжол менен 685-жылы негизделген) "Сокурлардын шаары" деп таанылып калган, анткени бул жай Босфор бугазынын карама-каршы жээгиндеги (кийинчерээк мегаралыктар тарабынан б.з.ч. болжол менен 667-жылы негизделген) жайдан абдан начар көрүнгөн.

Тарыхка чейинки мезгил

Фикиртепе дөбөсүнөн халколит мезгилине (б.з.ч. болжол менен 5500–3500-жж.) такалган калдыктар табылып, тарыхка чейинки мезгилден бери уланган отурукташуунун далили болуп саналат. Финикиялыктар бул аймакта активдүү соодагерлер болушкан.

Мегариялык колония

Халкедон б.з.ч. 685-жылы мегариялык колония катары пайда болгон. Мегарадан келген колонизаторлор антика мезгилинде Босфордун карама-каршы жээгинен көрүнгөн жайдан ушунчалык начар көрүнгөн жайга отурукташышкан, ал жерде б.з.ч. 6-кылымдагы перс генералы Мегабаз, айтылышынча, Халкедондун негиздөөчүлөрү сокур болушу керек деп белгилеген. Чындыгында, Страбон менен Плиний Аполлон оракулу б.з.ч. 657-жылы Византионду негиздеген афиналыктар менен мегаралыктарга шаарларын "сокурлардын каршысына" куруунун айтканын, ал эми алар "сокурларды" "Сокурлардын Шаары" Халкедон деп чечмелегенин баяндашат.

Ошентсе да, Халкедонде соода гүлдөгөн; шаар өнүгүп, Аполлонго арналган, өз оракулу бар ийбадатканасын кошкондо, көптөгөн ийбадаткана курулган. Халкедонго көз каранды аймак Халкедония, Босфордун анадолулук жээгин, жок дегенде азыркы Ёрос чебинин ордунда турган Зевс Уриус ийбадатканасына чейин, ал эми Никомедияга карай созулган Астакос булуңунун түндүк жээгин да камтышы мүмкүн болгон. Халкедониядагы маанилүү айылдарга Хрисополис (азыркы Үскюдар) жана Пантейхион (Пендик) кирген. Страбон Халкедониядагы "деңизден бир аз жогору" жайда "кичине крокодилдери бар Азарития булагы" бар экенин белгилейт.

Эрте тарыхында Халкедон Византиондун тагдырын бөлүшкөн. Кийинчерээк, б.з.ч. 6-кылымдагы перс сатрабы Отан аны басып алган. Шаар узак убакыт бою лакедемондуктар менен афиналыктардын кызыкчылыктарынын ортосунда термелип турган. Улуу Дарийдин б.з.ч. 512-жылы скиф жортуулу үчүн курулган кайык көпүрөсү Халкедониядан Тракияга чейин созулган. Халкедон, падышасы Никомед 74-жылы каза болордо Битинияны римдиктерге керээз кылып калтырган, Битиния падышачылыгынын бир бөлүгүн түзгөн.

Рим шаары

Шаар Митридат тарабынан жарым-жартылай кыйратылган. Битиниянын губернатору Котта, миңдеген башка римдиктер менен бирге, коопсуздук үчүн Халкедонго качкан. Митридаттын шаарга кол салуусунда алардын үч миңи өлтүрүлүп, алтымыш кеме тартып алынып, төрт кеме кыйратылган.

Империя мезгилинде, Халкедон кайра тирилип, эркин шаар статусун алган. Ал Византионду талкалап өткөн варвар ордолорунун кайталанган чабуулдарына, анын ичинде 3-кылымдын ортосунда Валериан менен Галлиендин бийлик кылган мезгилинде чабуул жасаган скифтер деп аталгандардын чабуулдарына кабылган.

Византия жана осмон предместьелери

Халкедон Константинополдогу жаңы императордук борборго жакын жайгашкандыгынан улам бир аз зыян тартты. Алгач византиялыктар, кийин осмон түрктөрү аны Константинополдун монументалдуу курулмалары үчүн курулуш материалдарынын карьери катары колдонушкан. Халкедон ошондой эле Константинополго чыгыштан чабуул жасаган аскерлерге бир нече жолу кулаган.

Б.з. 361-жылы, ал жерде Отступник Юлиан өз душмандарын сотко тарткан Халкедон трибуналы болгон.

Б.з. 451-жылы, бул жерде христиан лидерлеринин экуменикалык соборуна чогулушкан. Халкедон Соборуна байланыштуу маалымат төмөндө берилет.