Chor-Bakr

Чор-Бакр — Өзбекстандагы Бухарадан 5 км алыстыкта жайгашкан Сумитан айылындагы мемориалдык комплекс. Ал 970–971-жылдары (хижра боюнча 360-жылы) көз жумган жана Мухаммед пайгамбардын тукуму болгон төрт Абу-Бакрдын (Чор-Бакр) бири саналган Абу-Бакр-Саиддин мүрзөсүнүн үстүнө курулган. Комплекске үй-бүлөлүк мүрзөлөрдүн некрополу жана дубал менен курчалган короолор кирет.

Тарых

Сумитан көрүстөнү деп да белгилүү болгон Чор-Бакр мемориалдык комплекси 1559-жылы шайбани хан Абдуллахан II тарабынан негизделген жана ага мавзолей, мечит, медресе жана бийик дубал менен курчалган кенен короо кирет. Кийинки кылымдарда кошумча имараттар курулуп, комплекс жанындагы аймактарды камтыганы менен кеңейтилген. Абдуллахан II бул мемориалдык комплекстин курулушуна 70 000 алтын тыйын бөлүп берген. Комплекстин борбордук имараты — төрт тарабынан эшиктери бар мавзолей. Мавзолей эки кабаттуу, эки бөлмөлүү жана үстүндө күмбөздүү бөлмөсү бар курулуш. Кыбыла тарабында мавзолейдин михрабы (намаз окуу тактасы) жайгашкан. Мавзолейдин күмбөзү «Аркы дузи» стилинде курулган. Мавзолейдин алдыңкы фасадына Бакара сүрөөсүнүн 61 жана 62-аяттары жазылган. Короонун узундугу 20 метр, ал эми алдыңкы кире беришинин туурасы 12 метр.

Чор-Бакр мемориалдык комплексиндеги Чор-Бакр медресеси эң жогорку даражадагы медреселердин бири болуп, 1950, 1971 жана 1999-жылдары реставрацияланган. Комплекстеги мечит кооз жасалгаланган жана алдыңкы бөлүгүндө бөлмөлөрдү камтыйт. Мечиттин фасадына Исра сүрөөсү жазылган. Мечиттин эшиктери Бухарага мүнөздүү карагай жыгачынан жасалган. Комплекстеги минара 1890-жылы Мирзо Ходжи Жойбарий тарабынан мурунку минаранын негизинин үстүнө курулган. Комплекстин аянты 40 гектарды түзөт, анын ичинен көрүстөн бөлүгү 12 гектарды ээлейт. Чор-Бакр мемориалдык комплексинде ошондой эле борбордук мавзолейдин түштүгүндө жайгашкан Саадулла кожанын мавзолейи бар. Мавзолейдин чыгыш тарабында үч бөлмө бар. Мавзолейдин ичинде бөлмөлөр жана мүрзөлөр жайгашкан. Мындан тышкары, комплексте Акобир кожа, Насриддин кожа, Абдулазиз кожа, Атоулло кожа, Зайнаб Султон кожа, Обид кожа, Пошшооюм кожа, Саадулла кожа жана башка кожолордун (диний жетекчилердин) мавзолейлери жайгашкан.

Комплекстин сүрөттөлүшү

Комплекстеги көптөгөн курулуштар бай көп түстүү кафель менен кооздолгон.

Көптөгөн короолордо мүрзөлөрдүн үстүндө эпиграфиялык жазуулары, өсүмдүк жана геометриялык оймо-чиймелери бар мрамор эстеликтер орнотулган.

Комплекстин курулушу 25 объектиден турат: ханака (конок үйү), мечит, окуу үчүн худжралары (кичи бөлмөлөр) бар айван, дарвазахана (дарбаза үйү), минара жана 20 кичи объект — күмбөз жабуулары бар мүрзө короолору жана өз алдынча турган порталдар. Аймак 3 гектарды түзгөн мемориалдык жана байыркы көрүстөн жерин камтыйт.

Бүткүл дүйнөлүк мурас статусу

Бул объект 2008-жылдын 18-январында ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастардын алдын ала тизмесине маданий категория боюнча кошулган. Ал акырында 2023-жылы «Жибек Жолу: Зарафшан-Каракум коридору» тизмесинин курамында Бүткүл дүйнөлүк мурас объектиси катары бекитилген.