Cyme

Кюме (грекче: Κύμη) же Кумае — Лидия падышалыгынын жанындагы, Эолис аймагындагы (Кичи Азия) эолиялык шаар болгон. Ал Фрикониялык деп да аталган, бул ат, кыязы, эолиялыктар Азияга көчүп келгенге чейин жашаган Эолистеги Фрикион тоосунан алынган.

Эолиялыктар Кюмени Кичи Азиянын (азыркы Түркия) жээгинде жайгашкан он эки шаарынын эң чоңу жана эң маанилүүсү деп эсептешкен. Байыркы дүйнөнүн көпчүлүк деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгү жок отурукташуулардан айырмаланып, деңизге түз жетүү мүмкүнчүлүгүнөн улам, соода бул жерде гүлдөгөн деп эсептелет.

Жайгашкан жери

"Гомердин жашоосу" эмгегинин автору дагы, байыркы географ Страбон дагы Кюмени Кичи Азия жээгиндеги Гермус дарыясынын түндүгүнө жайгаштырышат:

Гиллусту кечип өткөндөн кийин, Ларисадан Кюмеге чейинки аралык 70 стадия, ал эми Кюмеден Мириинага чейин 40 стадия болгон. (Страбон: 622)

Тыйындар сыяктуу археологиялык табылгалар дагы бир дарыяга шилтеме кылат, ал Гиллус дарыясы болушу мүмкүн деп эсептелет.

Алгачкы тарых

Шаардын негизделиши жөнүндө салттуу уламыштан тышкары анча деле маалымат жок. Кюме эолиялык шаарлардын эң чоңу болгон. Уламыш боюнча, ал амазонка Кюме тарабынан негизделген. Амазонкалар — Понттон (же башка версиялар боюнча Колхидадан, Фракиядан же Скифиядан) чыккан, грек баатырларына каршы согушкан согушчул аялдардын мифтик уруусу. Кюменин байыркы тыйындарында көбүнчө таения кийген Кюменин башы, ал эми артында секирип турган ат сүрөттөлгөн — бул, кыязы, аймактын гүлдөгөн жылкы чарбачылыгына шилтеме.

Башка бир версия боюнча, дор тилинде сүйлөгөн баскынчылардын толкундары бир кездеги күчтүү Микен цивилизациясына болжол менен б.з.ч. 1050-жылы аяктаган мезгилде, Улуу Грециядан (эң жогорку ыктымалдуулук менен Эвбеядан) көчүп келгендер Эгей деңизин кечип өткөн. Кеч Коло доорунда жана грек "Караңгы доорунун" башында Кюме менен Эолистин тегерек аймагынын диалекти, коңшу Лесбос аралыныкы сыяктуу эле, континенталдык Грециядагы Фессалия менен Беотиянын жергиликтүү диалектине абдан жакын болгон.

Шаар Троя согушунан кийин борбордук Грециядагы Локристен чыккан гректер тарабынан, алар Гермус дарыясынын жанындагы пеласгиялык Лариса цитаделин басып алгандан кийин негизделген.

Кюме гүлдөп, аймактык мегаполиско айланган жана Эолисте отуздай шаарча менен отурукташууну негиздеген. Кюмелер кийинчерээк үч жүз жыл бою деңиз жээгинде жашап, порттогу кемелерден бир жолу да порт салыгын алышпаган эл катары шылдыңга алынган. Гесиоддун атасы дал Кюмеден Эгей деңизи аркылуу сапарга чыккан деп айтылат. Кюменин тегерегиндеги түштүк Эолис шаарлары арткы жагында тик тоолору бар жакшы жер тилкесин ээлеп турган, бирок Кюме, жээктеги башка колониялар сыяктуу эле, миңдеген жылдар бою Кичи Азияны ээлеп турган түпкү анадолулуктар менен ички аймактарда соода жүргүзгөн эмес. Демек, Кюме батыш Кичи Азиянын тарыхында эч кандай мааниге эмес ролду ойногон, бул ошол шаардан чыккан тарыхчы Эфор (б.з.ч. 400–330) гректин тарыхын баяндаганда, ал жазган окуялар болуп жаткан кезде анын жердештери — кюмелер — кылымдар бою эч нерсеге кийлигишпей, тынчтыкта отурганын кайра-кайра белгилешине түрткү болгон. Бирок ал шаардын Фригия менен Лидияга эки грек ханышасы — Гермодика I жана Гермодика II — аркылуу байланышынын маанилүүлүгүнөн кабарсыз болгон болушу мүмкүн, алар тиешелүүлүгүнө жараша жазма грек алфавитин жана тыйын акчаны популярдаштырышкан.

Уламыш боюнча, эолиялык Кюменин падышасы болгон белгилүү бир Агамемнондун кызы Мидас аттуу фригиялык падышага турмушка чыккан. Бул байланыш гректердин алфавитти фригиялыктардан "алып колдонушуна" өбөлгө түзгөн болушу мүмкүн, себеби фригия тамгаларынын формасы Эолистеги жазууларга эң жакын.

Поллукстун бир үзүндүсүндө тыйын акча чыгаруу ыкмасын ойлоп тапкандар жөнүндө айтылып, Фидон менен Кюмеден чыккан, фригиялык падыша Мидастын аялы жана Кюменин падышасы Агамемнондун кызы болгон Демодика эскерилет.

Саясий жактан алганда, Кюме аймактагы башка отурукташкан колониялардын салтын улап, отурукташуучулардын демократиясы катары башталган деп болжолдонот, бирок Аристотель б.з.ч. VII–VI кылымдарда грек дүйнөсүндөгү бир кездеги улуу демократиялар (Кюме кошо) кадимки тартипте болушу керек болгон демократиядан олигархияга эмес, демократиядан тираниянга өткөнүн жыйынтыктаган.

б.з.ч. V кылым

б.з.ч. V кылымга карата Кюме Эолистеги 12 иониялык колониянын бири болгон. Геродот (4.138) афиналык Милтиаддын Ион жээгин перс бийлигинен бошотуу планын колдоо-колдобоо маселесин чечкен урматтуу добуш берүүчүлөрдүн бири Кюмелик Аристагор болгонун эскерет. Аристагор милеттик Гистиейдин тарабында, Хиос тираны Стратис, Самос тираны Ээак жана Фокея тираны Лаодамант менен бирге бул демилгеге каршы чыгып, Ион жээгинин ар бир тираны өз бийлигин перс падышасы Дарийге карыздар экенин жана шаарларды бошотуу тиранияга караганда демократияны күчөтөт деп ырастап, дооматтарын алга сүрүшкөн. Акырында Кюме, Лидия падышалыгы Улуу Кир тарабынан кулатылгандан кийин, Перс империясынын бийлигине өтөт. Геродот грек тарыхынын бул мезгили үчүн негизги булак болуп саналат жана Иония менен Эолисте болгон окуяларга көп көңүл бурган.