Cyzicus

Кизик (байыркы грекче: Κύζικος, романизацияланган: Kúzikos) — азыркы Түркиянын Балыкесир провинциясындагы Анатолиянын Мисия аймагындагы байыркы грек шаары. Ал азыркы Капыдаг жарым аралынын (классикалык Арктоннесус) деңизге караган тарабында жайгашкан, бул томболо, айтылышынча, баштапкыда Мармара деңизиндеги арал болгон жана тарыхый мезгилде жасалма жол менен же жер титирөөдөн улам континентке туташкан.

Эрдек жана Бандырма жолдорунда жайгашкан Кизиктин жайы Түркиянын Маданият министрлиги тарабынан корголот.

Байыркы мезгил

Уламышка ылайык, шаарды Аргонавттар келгенде, Фессалиядан пеласгиялыктар негиздеген деп айтылат; кийинчерээк ал Милеттен көп колонисттерди кабыл алган, айтылышынча, б.з.ч. 756-жылы, бирок анын мааниси Пелопоннес согушунун аягына жакын, конфликт Грецияны Кара деңиз менен байланыштырган деңиз жолдорунда борборлошкондо башталган. Ошол мезгилде, Афина менен Милет шаарлары мааниси азайса, Кизик гүлдөй баштаган. Афина флотунун командачысы Алкивиад б.з.ч. 410-жылы Кизик жанындагы Кизик салгылашуусу деп аталган ири деңиз согушунда спарталык флотту жеңген. Атактуу байыркы философ Книдостук Евдокс Кизикте мектеп негиздеп, шакирттери менен Афинага барып, Платонго конокко барган. Кийинчерээк ал өз туулган жери Книдоско, Анатолияга кайтып, болжол менен б.з.ч. 350-жылы каза болгон. Кизикте Олимпиада эрасы 135 же 139-жылдан эсептелген.

Жайгашкан жеринин артыкчылыгынан улам, ал тез эле соода мааниге ээ болгон, жана Кизиктин алтын статерлери Македониялык Филипптин монеталары аларды алмаштырганга чейин байыркы дүйнөдөгү негизги валюта болгон. Анын уникалдуу жана мүнөздүү монетасы, кизикен, 28 драхмага барабар болгон.

Пелопоннес согушунун (б.з.ч. 431–404-жж.) учурунда Кизик кезектешип афиналыктар менен лакедемондуктарга баш ийген. Пелопоннес согушу учурунда б.з.ч. 410-жылы Кизик деңиз салгылашуусунда, афиналык флот спарталык флотту талкалап, толугу менен жок кылган. Анталкид тынчтыгы учурунда (б.з.ч. 387-ж.), Азиядагы башка грек шаарлары сыяктуу эле, ал Персияга берилген. Улуу Искендер кийинчерээк аны б.з.ч. 334-жылы перстерден тартып алган жана кийин аралды континентке байланыштырганы менен байланыштырылган.

Эллинисттик мезгилдеги шаардын тарыхы Пергамдын Атталиддери менен тыгыз байланышта болгон, алардын жоктукка чыгышы менен ал түздөн-түз Рим менен мамилелерге кирген. Кизик б.з.ч. 74-жылы аны 300 000 адам менен курчоого алган Понт падышасы VI Митридатка каршы римдиктер үчүн сакталып турган, Кизик курчоосу, бирок ал ага катуу туруштук берген, жана курчоо Лукулл тарабынан алынган: шаардын берилгендиги аймактын кеңейиши жана башка артыкчылыктар менен сыйланган. Римдиктер аны колдоп, анын муниципалдык көзкарандысыздыгын тааныган. Кизик Троастан ары Түндүк Мисиянын алдыңкы шаары болгон.

Тиберийдин тушунда, ал Рим империясынын курамына киргизилген, бирок Мисиянын (кийинчерээк Геллеспонттун) борбору бойдон калып, байыркы дүйнөнүн улуу шаарларынын бирине айланган.

Кизикте Долон (Δόλων) деп аталган, кудай Артемидага сыйынган аялдар культу болгон.

Орто кылымдар

Кизик б.з. 675-жылы Муавия I жетектеген арабдар тарабынан убактылуу басып алынган. Ал, кыязы, 443-жылдан баштап, акыркысы 1063-жылы болгон бир катар жер титирөөлөрдөн улам урандыга айланган. XIII кылымга чейин, жарым арал крест жортуулчулары тарабынан ээленгенде, анын калкы Артакеге көчүрүлгөн болсо да, 1324-жылы Кизиктин митрополити Константинополь Патриархатына убактылуу жылдык жардам берген Анатолиядагы үч епархиянын бири болгон. Осмондуктар тарабынан басып алынгандан кийин, ал катуу мезгилдерди башынан кечирди. 1370–1372-жылдардын аралыгынан 1387-жылга чейин, митрополит орду бош калды; Сперос Вриониз бул каржылык кыйынчылыктардан улам болгон деп болжолдойт. Кийинчерээк XIV кылымда, Халкедон епархиясы жана Битиния менен Геллеспонттогу айрым патриархалык ээликтер Кизик митрополитине берилген.

Осмон мезгилинде, ал Бруса провинциясынын Эрдек казасынын бир бөлүгү болгон.

Дин тарыхы

Рим Геллеспонт провинциясынын борбору катары, Кизик анын диний митрополит епархиясы болгон. Болжол менен 640-жылы түзүлгөн Псевдо-Эпифаниустун Notitiae Episcopatuum китебинде, Кизиктин 12 суфраган епархиясы болгон; Абидос, Геллеспонттогу Барис (Сарыкёй менен Бига ортосунда), Дардан, Геллеспонттогу Герма (Германслу, Кирмасти, Гирмас урандылары), Адрианотерае (Узунджия яйла), Илион, Лампсак, Милетополис, Ока, Пиония (Авджылар), Пойманенум (Эскиманияс), Троас. Провинция ошондой эле эки автокефалдуу архиепископтук епархияны камтыган: Париум жана Проконнесус.

Аймактын осмон тарабынан басып алынышынан кийин, Кизик ушунчалык олуттуу кулдырап, 1347-жылы өз чыгымдарын жакшыраак жабуу үчүн Ганос епархиясын алган. 1370 жана 1372-жылдары кызмат орду 1381-жылга чейин Митрополитсиз калган. 1387-жылы, жаңы митрополит кызматка келгенде, ал Константинополдогу казынасы менен бирге Халкедон епархиясын алган. Кизик ошондой эле митрополиттиктин иштешин сактап калуу үчүн, Патриархаттын Битиния жана Геллеспонттогу кошумча ээликтеринин айрымдарын алган.

Туруктуу епископтор

Кизиктин I кылымдан баштаган епископтордун каталогу болгон; Мишель Ле Киен элүү тогузду эскерет. Толугураак тизме сексен беш аты бар грекче «Ыйык Эмилиан кызматы» (Константинополь, 1876) китебинде, Никодимде табылат. Айрыкча маанилүүлөрдүн арасында атактуу ариандык теолог Кизиктик Евномий; Ыйык Далматий; Кесарь Василиск; Константинополдун Патриархтары болуп калган епископтор Прокл менен Герман; жана VIII кылымдагы шейит Ыйык Эмилиан бар. Кизиктен чыккан дагы бир ыйык, Кизиктик Ыйык Трифена, шаардын коргоочу ыйыгы болуп саналат. Арианизм тарыхчысы, болжол менен 475-жылы жазган Геласий Кизикте туулган.

Диоген, 449-жылга чейин жана 451-жылдан кийин Кизик митрополити

Константин Стилбес, болжол менен 1204-жылы Кизик митрополити

Джордж Клейдас, болжол менен 1253–61-жылдары Кизик митрополити

Феодор Скутариотес, болжол менен 1277-жылы Кизик митрополити