Dardanos

Дарданус же Дарданум (грекче: Δάρδανος, Дарданос, аял жынысы; грекче: Δάρδανον, Дарданон, орто жынысы) — Троада аймагындагы байыркы шаар. Ал кээде Дардания (грекче: Δαρδανία, Дардания, Дарданиос сын атоочунун орто жынысындагы көптүк түрү) деп аталган, бул термин анын тегерегиндеги аймак үчүн да колдонулган. Улуу Плиний аны Дарданиум (латынча орто жынысы, жекелик түр) деп атаган. Ал башка булактарда да кыйыр түрдө кездешет. Дарданустан чыккан адамдын аталышы — Дарданеус (грекче: Δαρδανεύς). Анын монеталарындагы жазуулар DAR жана DARDAN. Анын жайгашкан жери эстеликтин өзүндөгү аны атаган жазуу менен ишенимдүү белгиленген.

Анын көптөгөн булактарда «классикалык полис» деп аталган мезгили жазуу далилдери менен бекемделген. Анын электрден, күмүштөн жана колодон жасалган монеталары б.з.ч. VI–IV кылымдарга таандык. Аларда «согушкан короз» мотиви бар. Күмүш монеталар перс стандартында, бул Дарданустун бир мезгилде перс бийлигинин астында болгонун көрсөтөт, бул чындыгында да ошондой болушу керек, анткени парстар бул аймакты убагы-убагы менен көзөмөлдөшкөн. Бир монетада «б.з.ч. 399-жылдагы Эолиянын сатрабы» Зенис Дарданеус аталат, бул ошол мезгилде калктын эолиялыктар болгонун көрсөтөт.

Б.з.ч. V кылымда Дарданус Делос союзунун курамында болгон, башкача айтканда, Афина империясынын мүчөсү болгон. Ал б.з.ч. 451/50-жылдан 429/9-жылга чейинки салык тизмесинде 1 таланттык накталай салык төлөгөнү катталган.

Жайгашкан жери

Бул топоним азыр Түркиянын Чанаккале («Чанак чеби») шаарынын бир районун билдирет. Башында жөн эле чеп болгон, шаар Дарданелл бугазынын Анатолия тарабындагы эң тар жеринен түндүккө жана түштүккө карай белгилүү бир аралыкты ээлейт, чептин турган жери 40°08′43″N 26°23′43″E координаттарында. Ал жерден түштүктө 1901-жылкы англис картасында Сары Сыглар булуңу деп аталган, Кефез мурунуна чейин созулган булуң жайгашкан. Аягы — Чанаккалеиин дагы бир району болгон азыркы Кепез ээлеген өз жарым аралында, түштүктө 5,44 км алыстыкта. Кефез жарым аралынын түштүк тарабында Кефез булуңу жайгашкан. Ошол булуңдун ички жагында туризм жана жайкы эс алуу үчүн арналган, кыйла жаңыланган Дарданос азыркы району жайгашкан. Кефез жарым аралы боюнча бүткүл жээк Дарданос пляжы деп аталат. 1901-жылкы карта ал жерде калк отурукташкан жерди көрсөтөт жана бүт аймакты Дарданус деп белгилейт.

Классикалык шаар

XIX кылымдагы классикалык окумуштуулар мындай ой жүгүрткөн. Страбон: «Абидостон кийин Дардан мурунуна... жана Абидостон 70 стадия алыстыкта жайгашкан Дарданус шаарына жетесиз» дейт. Дарданис Абидостун түштүгүндө жайгашкан. Плинийди которгон жана түшүндүрмө берген Босток менен Райли аны Барбьери мурду менен теңдештиришет. Лемпрье анын альтернативдүү атын, 1901-жылкы картадагы Кефез мурду менен бирдей болгон Кепос Бурунду сунуштайт, бул акыры Дарданисти азыркы картадагы Кепос менен байланыштырат.

Дардан- деген сөз, бугаз мурундун же шаардын атынан аталганбы, жалпысынан «Дардан-элл» деген сөздүн уңгусу деп эсептелет. Жогоруда аталган энциклопедиялык окумуштуулар «Геллеспонт тарая баштаган жер» деген сөз айкашын Дардан- тандалышынын себеби катары айтышат. Мындан ары эч кандай негиздеме берилбейт.

Страбон менен Плинийдин берген аралыктарынан Дарданустун жайгашкан жерин эсептеп чыгууга болот. Страбон Абидос менен Дарданостун ортосундагы аралык 70 стадия дейт. Абидостун жайгашкан жери белгилүү. Дарданостун жайгашкан жери учурда белгисиз чоңдук x.

Плиний: «Дарданум кичине шаарчасы Рётеумдан жетимиш стадия алыстыкта жайгашкан» дейт. Рётеумдун жайгашкан жери да так эмес белгиленген, бирок Босток менен Райли аны 1901-жылкы картада көрүнгөн Палео Кастро менен теңдештиришет. Координаттары 40°00′57″N 26°18′39″E, Окто деген кичине кыштактын жанында. Октодон Абидоско чейинки жээк боюнча аралык 25,77 км, бул 140 стадияга барабар болушу мүмкүн. Бул ыкма болжолдуу жакындатуу гана, анткени Плиний менен Страбон бир эле стадийди колдонушкан эмес окшойт, ал эми стадиялар кандай алынганы жөнүндө маалымат жок. Маанилүүсү — бул археология менен дал келе алат.

Ошентип, Дарданостон Абидоско чейинки 70 стадия 12,89 кмге барабар, бул Принстон энциклопедиясында келтирилген 13–14 км диапазонунун төмөнкү четинде жатат. Дарданистин, же Кефез мурдунун, Абидостон жээк боюнча аралыгы 10,21 км, ал эми Дарданистен Дарданоско чейинки аралыкка 2,68 км, болжол менен 1,5 миля калат. Смиттин макаласындагы Джордж Лонг (GL) аны 1 миля деп берет. Эгер 2,68дин башталышы Кепостогу причалдар болсо, х чекити 1,5 миля үчүн Шехитлик Батарея дөбөсүндө, 1 миля үчүн азыркы конуштун ичинде жайгашат. Дээрлик бардык полистерде акрополь болорун билишкендиктен, окумуштуулар дароо Шехитлик Батареянын чокусун Дарданостун акрополу деп аныкташкан. Принстон энциклопедиясы аны Мал Тепе деп атайт.

Түркчө «Шехитлик Батарея» «Шейиттик батареясы» дегенди билдирет. Бул ат дөбөнүн Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда Дарданос батареясынын базасы катары колдонулушунан келип чыккан. Ал жерде Дарданелл бугазын карап турган бир нече артиллерия куралы болгон. 1915-жылдын 18-мартында Чанаккалеге ийгиликсиз бузуп өтүүгө аракет кылган британ кемелеринин каршы батарея огу менен алар атылган. Төрт адам курман болгон, «шейит болгон», алардын урматына согуштан кийин дөбөнүн аты өзгөртүлгөн жана эстелик тургузулган.

Дөбө — адам жашабаган чөптүү аянт (пайдубалдар чөптүн астында жатат), түндүк-түштүккө болжол менен 620 метр, чыгыш-батышка 797 метр, Дарданелл тарабынан тик кыялар менен курчалган. Алар спутниктик сүрөттөрдө өсүмдүктөрдүн сызыктары катары көрүнөт. Суудан алар суу менен кыялардын ортосундагы, жайкы эс алуу конушу жайылган тилке болгон Дарданос пляжынын үстүнөн бийик көтөрүлүп турат. Анын эң тар жери болжол менен 110 метр.

Археология

1959-жылы Рустам Дуюран 40°05′07″N 26°22′07″E координаттарындагы токойлуу дөбөдө куткаруу археологиясын жүргүзүп жатып, азыр Дарданос коргону деп аталган, ичинде падышалык үй-бүлөнүн мүрзөсү бар жасалма төмпөктү тапкан. Дөбөгө курулушу пландаштырылган суу баштыгы жокко чыгарылган.