Divriği Great Mosque and Hospital

Дивриги Улуу мечити жана ооруканасы (түркчө: Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası) 1228–1229-жылдары азыркы Түркиянын Сивас провинциясындагы Дивриги кичи шаарында жергиликтүү Менгужек династиясы тарабынан курулган. Комплекс цитаделдин астындагы жогорку шаарда жайгашкан. Комплекстин сонун таш оюмдары жана эклектикалык архитектурасы аны Анатолиядагы эң маанилүү архитектуралык чыгармалардын катарына кошуп, 1985-жылы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилишине алып келген.

Тарыхый маалымат

Дивриги шаары IX кылымда византия бийлиги алдында негизделген, бирок Манцикерт салгылашуусунда (1071) византиялыктар жеңилгенден кийин, ал аймакка отурукташкан түрк уруулары тарабынан ээленген. Бул мезгилде Анатолия аймагы жергиликтүү түрк династиялары жана Селжук династиясынын бутактары тарабынан башкарылган көптөгөн атаандаш бейликтердин бийлиги алдында болгон. XII кылымда Менгужек же Менгүчек династиясы Дивриги жана Эрзинжан сыяктуу жакынкы башка шаарларды көзөмөлдөгөн. Ушул эле кылымда, эмир Исхактын өлүмүнөн кийин, династия экиге бөлүнүп, бир бутагы Дивригиден, экинчиси Эрзинжандан бийлик кылган. Менгужектер Конядагы Селжуктар менен нике жолу менен туугандашып, Коньядан бийлик кылган Рум султандыгы өз бийлигинин чокусунда турганда, аларды өз коргоочулары жана союздаштары деп таанышкан.

Менгужек башкаруучулары искусство, илим жана адабияттын чоң колдоочулары болгон. Искусство таануучу Доган Кубан бул шаарда мечит менен ооруканы куруу үчүн зарыл болгон бир катар өзгөчө чебер усталардын ушул мезгилде болгонун ушуну менен түшүндүрсө болот деп ырастайт. Ал ошондой эле бул мезгилде дүйнөнүн бул бөлүгүндөгү маданий чөйрөнүн абдан ар түрдүү жана динамикалуу болгонун белгилейт. Ар кандай усталар менен чеберлер тобу, кыязы, аймакты аралап, бир колдоочудан экинчисине өтүп, ар кандай жерлер менен салттардын таасирин чагылдырган эклектикалык архитектуралык стилдин пайда болушуна себеп болушкан.

Негизделиши

Мечиттин түндүк дарбазасында хижра боюнча 626-жыл (1228–9) датасы жана анын демилгечиси катары Менгужектердин Дивриги бутагынын башкаруучуларынын бири Ахмадшах ибн Сулайман деген ат жазылган. Ооруканын дарбазасындагы жазуу имаратты дар аль-шифа («айыгуу үйү») деп сүрөттөп, анын негизделишин Туран Малик бинт Фахр ад-Дин Бахрамшахка таандык кылат. Фахр ад-Дин Бахрамшах — Эрзинжанда болжол менен алтымыш жыл бийлик кылып, 1225-жылы каза болгон Менгужектердин эң белгилүү башкаруучусу. Ахмадшах менен Туран Малик турмуш куруш кылышкан деп көбүнчө болжолдонсо да, кеңири Менгужек падышалык үй-бүлөсүнүн бул эки мүчөсүнүн ортосундагы никелик мамилени далилдей турган жазуу же башка эч кандай далил жок.

Башкы архитектордун аты мечит менен ооруканын экөөнүн ичинде тең жазылган жана Хуррамшах ибн Мугис аль-Хилати деп окулган. Бул ат анын орто кылымдардагы булактарда аль-Хилат деп аталган Ахлат шаарынан чыкканын көрсөтөт.

Реставрациялар

Жазууларга ылайык, комплекс XV–XIX кылымдар аралыгында бир нече жолу олуттуу реставрацияланган. XX кылымда материалдардын начарлашы жана курулуштук көйгөйлөргө каршы дагы реставрация иштери жүргүзүлгөн. 2010-жылы дагы бир ири реставрация процесси чечилген. Бир нече жылдык даярдыктан кийин, 2015-жылы биринчи тендер өткөрүлүп, реставрация иштери башталган. Долбоор токтотулуп, 2017-жылы кайра жанданган, бирок 2019-жылы каржылык себептерден улам кайра токтотулган, бирок ошол убакка чейин процесстин көп этаптары аяктаган болчу. 2021-жылы жаңы тендер өткөрүлүп, 2022-жылдын февралында реставрация процессинин акыркы этаптары боюнча иш кайра башталган. Долбоор аяктагандан кийин мечит 2024-жылдын майында коноктор үчүн кайра ачылган.

Архитектурасы

Имараттар комплекси түштүк, кыбыла дубалын бөлүшкөн мечит менен ооруканадан турат. Ооруканага мавзолей туташкан.

Тышкы бөлүгү

Мечиттин негизги кире беришин анын жогорку рельефтеги таш оюмдарынын сапаты жана тыгыздыгы менен даңкталган бийик дарбаза белгилейт, ал түндүк тарапта жайгашкан. Батыш тараптагы кире бериш кийинчерээк курулган болушу мүмкүн, анткени мечиттин бул мандайкы бөлүгү кулап түшкөн жана кийинчерээк кайра курулган, ошол эле учурда түндүк-батыш бурчунда тегерек тирөөч менен чыңдалган. Мечиттин үчүнчү кире бериши чыгыш мандайкы бөлүгүндө жайгашкан. Бул кире бериш падышалык кире бериш катары кызмат кылган, ал башкаруучу жана анын коштоочулары үчүн сакталган мечиттин ичиндеги түштүк-чыгыш бурчундагы көтөрүлгөн жыгач платформага чыгууга мүмкүндүк берген.

Ички бөлүгү

Мечиттин ичи жогоруда жаткан таш дубалдарды колдогон таш тирөөчтөрдөн турат. Мечиттин борбордук бөлүгү, короосу жок орто кылымдагы башка Анатолия мечиттеринде болгондой эле, ачык асман астында калтырылган сыяктуу. Мечиттин баштапкы жыгач жабдыктарынын кээ бирлери анын кыбыла дубалы боюнча сакталып калган, мисалы, ооруканадагы мүрзө бөлмөсүнө караган терезенин каалгалары жана 1243-жылы даталанган, уста Ибрахим ибн Ахмад ат-Тифлиси кол койгон жыгач минбер. Падышалык платформага таандык деп айтылган оюлган жыгач панелдердин айрымдары бүгүн Анкарадагы Диний фонддор башкармалыгынын музейинде көргөзмөгө коюлган.

Ооруканасы

Оорукана батыш мандайкы бөлүгүндө жайгашкан дарбазасы аркылуу кирилет. Мечиттин түндүк дарбазасынан дизайны боюнча айырмаланган ооруканын дарбазасы монументалдуу учтуу арка менен курчалган жана борборунда терезе бар. Бул жердеги таш оюмдар негизги мечит дарбазасынын оюмдары менен бирдей сапатта, бирок азыраак тыгыз жана айрым жерлерде бүтпөй калгандай көрүнөт. Ооруканын ичи борборунда кичине көлмөсү бар жабык короонун тегерегине жайгашкан бөлмөлөр менен айвандардан турат. Ооруканын түштүк тарабында кире беришке жакын тепкич менен жеткен экинчи кабат бар. Ооруканын бөлмөлөрүнүн бири династиялык мүрзө бөлмөсү катары арналган. Бул бөлмөдө мечитке караган терезе бар.