Domuztepe

Домузтепе (түрк тилинде "Доңуз дөбөсү" дегенди билдирет) — Түркиянын түштүк-чыгышындагы Кечки неолит мезгилине таандык ири калктуу конуш болгон, болжол менен МЭЧ 6200-жылдан кийин пайда болуп, МЭЧ 5450-жылы таштанды калган. Эстелик Кахраманмарашынын түштүгүндө жайгашкан. 20 гектар аянтты ээлеп, негизинен МЭЧ 6-миң жылдыкка таандык Халаф маданиятынын эстелиги болуп саналат жана ошол мезгилдин белгилүү эстеликтеринин эң чоңу.

Бул жерде 1995-2006-жылдары Манчестер университети менен Калифорния университетинин (Лос-Анжелес) командасы казуу иштерин жүргүзгөн. 2008-жылы иштер кайрадан башталып, ошондон бери казуулар Манчестер университети менен Британия музейинин биргелешкен долбоору болуп калды.

Конуштун тарыхы

Бул жер Керамикалык неолит мезгилинде (болжол менен МЭЧ 6400-ж.) негизделгени анык, бирок андан да эрте жашоого жараган болушу мүмкүн. Кечки Халаф мезгилине чейин эстеликтин 20 гектар аянтынын дээрлик баары калкташкан болуш керек. Тарыхка чейинки мезгилдеги жашоо Халаф мезгилинин аягына жакын (болжол менен МЭЧ 5450-ж.) токтотулган. Эстелик Эллинизм мезгилинде кайра калктанып, биздин заманыбыздын биринчи миң жылдыгында ири конуш болуп жашап турган. Ошол мезгилге таандык чиркөөнүн издери табылган, ошондой эле кичинекей христиан көрүстөнү казылып чыгарылган.

Тарыхка чейинки катмардын казылган бөлүгү Керамикалык неолит менен Эрте Халафтын чектешкен мезгилинен (болжол менен МЭЧ 6100-ж.) башталып, МЭЧ 5450-жылга чейин уланат. Халаф мезгилиндеги жашоонун изи эстеликтин ар кайсы жерлеринде казылган оролдордо байкалат, алар тегерек жана бурчтуу курулмалар, керамика, таш тостогондор, мончоктор, фигуркалар, чакмакташ буюмдар, сүйөк куралдары жана мөөр-тамгалар жөнүндө бай маалымат берет, ошондой эле жаныбарлардын сүйөктөрүнүн жана өсүмдүк калдыктарынын бай жыйындысы табылган.

Казуу иштери түштүк дөбөнүн чокусундагы I-операция аймагына топтолгон. Эрте Халаф мезгилинде чыгыш-батыш тилкесинде кызыл чоподон террасса курулуп, анын түштүгүндө бир катар жашоо катмарлары пайда болгон жана кийинки баскычтарда да сакталып калган.

Өлүм чуңкуру

1997-2003-жылдар аралыгында "Өлүм чуңкуру" аталган өтө татаал көрүстөн казылып чыгарылган. Бул чуңкур диаметри 3 метрден ашык, тереңдиги болжол менен 1,5 метр болгон, анда адам жана жаныбар сүйөктөрүнүн бөлүнүп-жарылган катмарлары, сыныкка учураган идиш-аяктар жана башка буюмдар толтурулган. Бул өзгөчөлүктү пайда кылган ырым-жырымдар, кыязы, бир нече жумага созулган жана бир нече баскычтан өткөн.

Өлүм чуңкурунун эң эрте катмарында негизинен жаныбар сүйөктөрү болгон, бул чоң масштабдагы сый-тооруктарды туюнтса керек. Кийинки катмарларда 40кө чейинки адамдын калдыктары табылган. Сөөктөр катуу бөлүнүп-жарылган жана канибализм болгону мүмкүн. Чуңкур толтурулгандан кийин ал калың күл катмары менен жабылып, чоң мамылар менен белгиленген. Анын четтерине адам калдыктарынын дагы катмарлары жайгаштырылган.

Обсидиан соодасы

Акыркы изилдөөлөр Домузтепеден Армения обсидианынын издерин тапкан. Электрондук микропроба анализи жана ташыма рентген-флуоресценттик талдоо колдонулган. Домузтепеден табылган 15 буюм Арменияда кеңири таралган обсидиан булагы болгон де:Покр Артени менен дал келет. Демек, Домузтепенин Кечки неолит коомчулугу 800 километрге чейинки аралыкта соода жүргүзгөн. Домузтепеде Кура-Аракс ойдуңундагы дагы төрт обсидиан булагы да аныкталган.