Fenari Isa Mosque

Фенари Иса мечити (толук аты түркчө: Molla Fenâri Îsâ Câmîi), византия мезгилинде Липс монастыры (грекче: Μονὴ τοῦ Λιβός) деп белгилүү болгон, Стамбулдогу эки мурдагы чыгыш православ чиркөөсүнөн турган мечит.

Жайгашуусу

Ибадатканa Стамбулдун Фатих районунда, Ватан көчөсү деп да белгилүү Аднан Мендерес бульварында жайгашкан. Ал Стамбул Метросунун М1 линиясындагы Фатих-Эмниет менен Аксарай бекеттеринин ортосунда; ал ошондой эле IETT автобус компаниясынын Искендерпаша же Огузхан бекеттеринен да оңой жетүүгө болот.

Византия мезгили

908-жылы, византиялык адмирал Константин Липс император VI Даанышман Леонун (886-912-жылдары бийлик кылган) катышуусунда аялдар монастырын ачкан. Монастырь Константинополдун дарыясы болгон Ликус өрөөнүндөгү «Мердосангарис» (грекче: Μερδοσαγγάρης) деп аталган жерде «Таза Кудайдын Энеси» дегенди билдирген Дева Феотокос Панахрантоско арналган. Монастырь анын аты боюнча да (Моне ту Либос) белгилүү болгон жана Константинополдун эң чоңдорунун бирине айланган.

Чиркөө 6-кылымдан калган дагы бир ыйык жайдын калдыктарынын үстүнө курулган жана байыркы рим көрүстөнүнүн мүрзө таштарын колдонгон. Ыйык Ирененин ыйык калдыктары бул жерде сакталган. Чиркөө жалпысынан «Түндүк чиркөө» деп белгилүү.

Латын басып алуусунан жана Византия империясынын калыбына келтирилишинен кийин, 1286-1304-жылдар аралыгында, Император VIII Михаил Палеологдун (1259-1282-жылдары бийлик кылган) жесири Императрица Феодора биринчи чиркөөнүн түштүгүндө Ыйык Жакан Чөмүлдүрүүчүгө арналган дагы бир чиркөө (Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου Προδρόμου τοῦ Λιβός) курдурган. Феодорадан тышкары, Палеолог императордук династиясынын бир нече өкүлдөрү ошол жерге көмүлгөн: анын уулу Константин, Императрица Монферраттык Ирина жана анын күйөөсү Император II Андроник (1282-1328-жылдары бийлик кылган). Бул чиркөө жалпысынан «Түштүк чиркөө» деп белгилүү.

Императрица ошондой эле ошол мезгилде, кыязы, таштандыда калган монастырды да калыбына келтирген. Анын типиконуна ылайык, ошол мезгилде монастырда жалпысынан 50 аял жашаган, ошондой эле 15 керебети бар дүнүйөлүк аялдар үчүн Ксенон да болгон.

14-кылымда чиркөөгө ички нартекс жана параклесион кошулган. Императордук үй-бүлөнүн мүчөлөрүн комплекске көмүү салты 15-кылымда, 1417-жылы, Император VIII Иоанн Палеологдун (1425-1448-жылдары бийлик кылган) биринчи аялы Аннаны көмүү менен уланган. Чиркөө 1453-жылдан кийин да, кыязы, көрүстөн катары колдонулган.

Осмон мезгили

1497-1498-жылдары, Константинополь кулагандан бир аз кийин жана Султан II Баязиддин (1481-1512) бийлиги учурунда, түштүк чиркөө осмон дин ишмери, Румелинин кадысы, жана диний класска – улемага таандык болгон үй-бүлөдөн чыккан Молла Шемседдин Фенаринин жээни болгон Фенаризаде Алаэддин Али бен Юсуф Эфенди тарабынан месжитке (кичине мечитке) айландырылган. Ал түштүк-чыгыш бурчунда минарет, ал эми апсидада михраб курдурган. Медресенин башкы даанышмандарынын бири Иса («Арабча жана түркчө Иса Пайгамбар») деп аталгандыктан, анын аты мечиттин атына кошулган. Имарат 1633-жылы өрттөнүп кеткен, 1636-жылы Улуу Вазир Байрам Паша тарабынан калыбына келтирилип, ал имаратты жамиге («мечитке») жогорулатып, түндүк чиркөөнү текеге (дервиш үйүнө) айландырган. Ушул учурда түндүк чиркөөнүн мамылары тирөөч мамылар менен алмаштырылып, эки күмбөз реставрацияланып, мозаика кооздоолору алынып салынган. 1782-жылы дагы бир өрттөн кийин, комплекс 1847/48-жылы кайра реставрацияланган. Ушул учурда да түштүк чиркөөнүн мамылары тирөөч мамылар менен алмаштырылып, нартекстин тосмо парапеттери да алынган. Имарат дагы бир жолу 1918-жылы өрттөнүп, таштанды бойдон калган. 1929-жылы жүргүзүлгөн казуулар учурунда жыйырма эки саркофаг табылган. Комплекс 1950-1960-жылдар аралыгында Америка Византия Институту тарабынан толугу менен реставрацияланган жана ошондон бери кайрадан мечит катары кызмат кылат.

Түндүк чиркөө

Түндүк чиркөө сейрек кездешкен квинкункс (крест-в-квадрат) планына ээ жана Константинополдо бул планды кабыл алган алгачкы ыйык жайлардын бири болгон, анын прототиби, кыязы, 880-жылы Константинополдо курулган, эч кандай калдыгы сакталбаган Неа Экклесия («Жаңы Чиркөө») болушу мүмкүн. Осмон мезгилинде төрт мамы бүт чиркөөнү кучактаган эки учтуу арка менен алмаштырылган.

Түндүк чиркөөнүн өлчөмдөрү кичине: наос 13 метр (43 фут) узундукта жана 9.5 метр (31.2 фут) туурасында, ал ошол мезгилде монастырда жашаган калктын санына жараша ченделген. Түндүк чиркөөнүн кыш иши кыштын жана майда чийки таш блоктордун кезектешкен катмарлары менен курулган. 10-кылымдын византия архитектурасына мүнөздүү болгон бул техникада, кыштар калың чопо катмарына чөгөт. Имараттын үстүн сегиз терезеси бар осмон күмбөзү жабат.

Бул имараттын үч бийик апсидасы бар: борбордогусу көп бурчтуу жана калган экөө, протезис жана диаконикон катары кызмат кылган пастофориялар менен курчалган.

Апсидалар (борбордогусу боюнча) үч эселенген жана жалгыз учтуу арка терезелери менен бөлүнгөн. Наостун крестинин борбордук капталдарынын дубалдарында эки катар терезе бар: төмөнкү катарда үч эселенген учтуу арка терезелер, ал эми жогоркусунда жарым тегерек терезелер бар. Ар бири төмөн апсида менен аякталган эки узун параклесион наостун пресвитериясын курчайт. Бурчтук жана борбордук бөлүктөр өтө ичке. Имараттын төрт четинде, ар бири күмбөзчө менен жабылган төрт кичине чатыр капеллалары бар.

Бул чиркөөнүн баштапкы кооздоосунан калгандар – борбордук бөлүктүн төрт мамысынын үчөөнүн негиздери жана терезелердин тиреме мамыларында жана күмбөздүн рамкасында сакталып калган көптөгөн баштапкы кооздоо элементтери. Кооздоо баштапкыда мрамор панелдер жана боёлгон плиткалардан турган: гүмбөздөр мозаика менен кооздолгон. Азыр анын гана издери көрүнөт.

Жалпысынан, түндүк чиркөө Бодрум мечити (Мирелайон чиркөөсү) менен күчтүү окшоштуктарды көрсөтөт.