Great Mosque of Diyarbakır

Диярбакыр Улуу мечити (түркчө: Diyarbakır Ulu Camii же Cami-i Kebîr; курдча: Mizgefta Mezin a Amedê) XI кылымдын аягында сельжук султаны Малик-Шах I тарабынан мурдараак турган мечиттин ордуна курулган. Айрымдардын пикири боюнча, бул мечит анын архитектурасына таасир эткен Дамаскдеги Улуу мечитден кийин ислам дининдеги беш ыйык орундун бири болуп саналат. Мечит 5 000ге чейин ыбадат кылуучуну батырат жана төрт башка ислам агымын тейлейт.

Пайда болушу

Диярбакыр Улуу мечити Анадолудагы эң байыркы мечит болуп саналат жана мүмкүн бүткүл Түркиядагы эң байыркысы. Анын келип чыгышы жана өнүгүшү татаал маселе болуп, бүгүнкү күндө да толук изилденген эмес. Бул аймакта мечит шаар 639-жылы мусулмандар тарабынан басып алынгандан кийин VII кылымда негизделген. Акыркы археологиялык изилдөөлөр азыркы мечит мурда шаардын рим форумунун бир бөлүгү болгон жерде турганын көрсөттү. Салттуу баяндар боюнча, ал ошондой эле Византия императору Гераклий тарабынан 620-жылдары курулган жана ыйык Фомага арналган мурдагы чиркөөнүн ордунда турат.

Псевдо-Вакиди тарабынан жазылган орто кылымдагы мусулман тексттин немисче котормосунда (бул ат ошол тексттин чыныгы ал-Вакидиге таандык эмес, кийинчерээк башка автор жазган болушу мүмкүн дегенди билдирет) шаар басып алынганда анын башкы чиркөөсү мусулмандар менен христиандардын ортосунда бөлүнүп берилген деп айтылат. Христиан чиркөөлөрүнүн ушундайча бөлүштүрүлүшү жөнүндөгү аңгемелер алгачкы ислам басып алуулары тууралуу мусулман баяндарында кайра-кайра кайталанган сюжет болуп саналат. Диярбакырга байланыштуу бул окуяны айрым окумуштуулар (мисалы, Кресвелл) кабыл алган, ошондой эле жергиликтүү тургундар жана мечиттин тарыхы жөнүндөгү популярдуу баяндарда кеңири айтылып келет.

Бул баяндын тарыхыйлыгы жана анын булагынын ишенимдүүлүгү айрым окумуштуулар тарабынан шектелет, себеби булактын авторунун ким экени белгисиз, немисче жана арабча котормолорунун ортосунда карама-каршылыктар бар, ошондой эле башка булактар менен дал келбейт. Фатма Мераль Халифеоглу, Мартин Ассена жана Жан-Шарль Дюсен бул окуяны жасалма (апокрифтик) деп эсептешет. Башка булактардын арасындагы карама-каршылыктардын бирине орто кылымдык мусулман автору Якуттун (XII–XIII кылымдар) баяны кирет — ал Псевдо-Вакидиге карама-каршы келип, алгачкы мусулман басып алуучулары шаардын христиандарына бардык чиркөөлөрүн сактап калууга уруксат берген, бирок жаныларын курууга тыюу салган деп жазат. Дагы бир татаалдык — Зукнин хроникасы, анда 629-жылы Гераклий курган башкы чиркөө мусулмандар басып алгандан көп кийин, 770-жылы христиан коомчулугу тарабынан толугу менен калыбына келтирилгени жазылган. Дагы бир автор Феодот (өл. 698) мусулмандар шаарды басып алгандан кийин мечит курганын эскерет. Насир Хусрав 1045-жылы шаардын башкы чиркөөси мечиттин жанында турган таасирдүү курулуш болгонун жазган. Бул булактар ошол мезгилде чиркөө христиан коомчулугу тарабынан колдонула бергенин көрсөтөт жана аны мусулмандар менен бөлүшкөнү жөнүндө эч нерсе айтпайт. Бул булактарга таянган бир чечмелөө боюнча, XI кылымга чейин баштапкы мечит бир эле бинада эмес, чиркөөнүн жанында, аны менен бир платформаны бөлүшүп жайгашкан.

Азыркы мечиттин курулушу

Азыркы курулуш XI кылымдын аягындагы Улуу Сельжук курулушуна жана XII кылымда жүргүзүлгөн кийинки иштерге таандык. Сельжуктар шаарды 1085-жылы басып алган. Мечиттеги иштер бир катар жазуулар аркылуу катталган, алардын көбү өз ордунда сакталып калган, бирок айрымдары жылдар өтүшү менен башка жерге көчүрүлгөн. Мечиттеги эң байыркы жазуу намаз залынын батыш дубалында жайгашкан; анда курулушту тапшырган сельжук султаны Малик Шах аталып, курулуш датасы 1091–1092-жылдар (484-жыл хижра боюнча) көрсөтүлгөн. Сельжук мечитинин планировкасы VIII кылымдын башында Умайяддар доорунда курулган Дамаскдеги Улуу мечитке абдан окшош жана анын катуу таасирин алган. Бул таасирди Малик Шах Диярбакырдагы Улуу мечит менен иштешинен тогуз жыл мурун, 1082–1083-жылдары Дамаскдеги Улуу мечитти да калыбына келтирүү иштерин жүргүзгөнү менен түшүндүрсө болот. Малик Шах Диярбакырдагы Улуу мечитти Сириянын борбору Дамасктын салтанаты менен даңкын Анадолунун түштүгүндөгү Диярбакырга алып келүү максатында кайра курган.

1115-жылы мечит чагылгандан чыккан өрттөн катуу зыян тартты. Намаз залынын дубалындагы экинчи жазуу 1155–1156-жылдары жүргүзүлгөн иштерди эскерет. Мечиттин минаресинде 1141-жылы деп көрсөтүлгөн жазуу бар, бирок бул, көрүнүшүнөн, мечиттин батыш жана чыгыш канаттарында жүргүзүлгөн иштерге тиешелүү.

Негизги короонун эки жагында жайгашкан мечиттин батыш жана чыгыш канаттары XII кылымда Иналиддер менен Нисаниддердин колдоосу астында курулган. Иналиддер да, Нисаниддер да сельжук бийлигине баш ийген жергиликтүү династиялар болгон. Комплекстин бул бөлүктөрү Чыгыш жана Батыш Максуралар деп да аталат. Батыш канаттын короого караган дубалында эки жазуу бар: ылдыйкы деңгээлдеги жазуу 1117–1118-жылды көрсөтөт, ал эми жогорку деңгээлдегиси 1124–1125-жылды көрсөтүп, Малик Шахтын уулу менен небересинин ысымдарын атайт. Короого чыгуучу негизги тышкы каалганы да камтыган мечиттин чыгыш канаты Нисанид доорундагы 1163–1164-жылга таандык жазуу менен белгиленген. Намаз залынын дубалындагы 1155–1156-жылдардагы жазуу да ушул чыгыш бөлүккө шилтеме кылат. Мечиттин кире беришиндеги портал, кыязы, 1155–1178-жылдардын аралыгында өзүнүн азыркы түрүндө курулган.

Кооз жасалгаланган батыш жана чыгыш короо дубалдары байыркы византия курулмаларынан алынган архитектуралык бөлүктөрдү (спологияны) колдонгону менен айырмаланат — алардын арасында мамычтар, коринф капителдери, жүзүм оюмдары түшкөн фриздер жана грек жазууларынын үзүндүлөрү бар. Алар, көрүнүшүнөн, короо үчүн жаңы, бирдиктүү жасалга программасын атайын жаратуу максатында колдонулган. Бул иштер мечиттин катталган жападан жалгыз архитектору — Хибатулла аль-Гурганинин көзөмөлү астында жасалган, ал ошондой эле 1155–1156-жылдары намаз залын бүтүргөн.