Hattusa

Хаттуса, ошондой эле Хаттуша, Ḫattuša, Хаттусас же Хаттуша деп да аталган, эки өзүнчө мезгилде кеч коло доорундагы Хетт империясынын борбору болгон. Анын урандылары Түркиянын Богазкале шаарынын (мурдагы Богазкёй) жанында, Кызылырмак дарыясынын (хеттче: Марашантия; грекче: Халис) чоң ийилишинин ичинде жатат.

Француз археологу Шарль Тексье 1834-жылы бул жерге сапар кылгандан кийин урандыларга көңүл бурган. Кийинки кылымда ар кандай археологдордун катышуусу менен убакыт-убакыты менен изилдөө иштери жүргүзүлгөн. Немис Чыгыш коому менен Немис археологиялык институту 20-кылымдын башында системалуу казуу иштерин баштап, ал бүгүнкү күнгө чейин уланып жатат. Хаттуса 1986-жылы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилген.

Тарыхы

Бул жердеги жашоонун эң алгачкы издери б.з.ч. 6-миң жылдыктагы халколит мезгилине такалат. Б.з.ч. 3-миң жылдыктын аягында хатт эли мурда деле отурукташылган жерлерде конуш куруп, аны Хаттуш деп аташкан. Б.з.ч. 19–18-кылымдарда Ассириядан келген соодагерлер, Канеш (Неша) (азыркы Кюльтепе) борборлошуп, төмөнкү шаардын өз алдынча кварталында соода тобун негиздешкен.

Казуулардан айкын көрүнгөн күйгөн катмар б.з.ч. болжол менен 1700-жылы Хаттуса шаарынын өрттөлүп, кыйратылганын күбөлөндүрөт. Бул иштин жооптуусу, кыязы, Куссаралык падыша Анитта болгон, ал бул ишти өз мойнуна алып, эскертүү катары ыйгарылган каргыш жазуусун орнотткон:

Менден кийин ким падыша болуп, Хаттусаны кайра куруп, отурукташтырса, Асман Бороон Кудайы аны урсун!

Ошентсе да шаар кайра курулган, кыязы, Аниттанын уулу тарабынан.

Болжол менен б.з.ч. 1650-жылы хетт падышасы Лабарна борборду Нешадан Хаттусага көчүрүп, "Хаттусалык адам" маанисиндеги Хаттусили деген атты алган. Каскийлер падышачылыктын түндүгүнө келгенден кийин, алар шаарга эки жолу чабуул жасашкан, ал эми падыша I Тудхалия учурунда хеттер борборду түндүктөгү Сапинувага көчүрүшкөн. II Муваталли учурунда алар түштүктөгү Тархунтассага көчүшкөн, бирок падыша Хаттусанын башкаруучулугуна өзүнүн кичи бир тууганын, келечектеги III Хаттусилини дайындаган. Б.з.ч. 13-кылымдын ортосунда хетт башкаруучусу III Мурсили ордону кайра Хаттусага кайтарган, ал жерде борбор Хетт падышачылыгы б.з.ч. 12-кылымда аяктаганга чейин калган (KBo 21.15 i 11–12).

Эң гүлдөгөн мезгилинде шаар 1,8 км² (440 акр) аянтты ээлеп, б.з.ч. болжол менен 1344–1322-жылдары I Суппилулиуманын учурунда курулган, азыр деле көрүнүп турган массивдүү дубал линиясы менен курчалган ички жана тышкы бөлүктөн турган. Ички шаар болжол менен 0,8 км² (200 акр) аянтты ээлеп, чоң административдик имараттар менен ийбадатканалар турган цитадел жайгашкан. Королдук резиденция, же акрополь, Бююккале (Улуу Чеп) деп аталган бийик кырка боюнда курулган. Шаар 6 кмден (3,7 миляден) ашык дубал сунуп, ички жана тышкы катмарлары болжол менен 3 м (9,8 фут) калың, ортосунда 2 м (6 фут 7 дюйм) боштук калтырылып, жалпы калыңдыгы 8 метрди (26 футту) түзгөн.

Түштүктө болжол менен 1 км² (250 акр) аянттагы тышкы шаар жайгашкан, анда жоокерлерди, арстандарды жана сфинкстерди чагылдырган рельефтер менен кооздолгон татаал дарбазалар болгон. Бул жерде төрт ийбадаткана жайгашкан, ар бири колонналуу короо тегерегинде курулган, аларга кошумча дүйнөлүк имараттар менен турак жай курулмалары бар болгон. Дубалдардан тышкары негизинен өрттөп коюлган мүрзөлөрдөн турган көрүстөндөр жайгашкан. Заманбап баалоолор боюнча шаардын калкы болжол менен 10 000 адамды түзгөн; эрте мезгилде ички шаар ушул сандын үчтөн бирин камтыган. Жыгач менен чопо кыштан курулган турак үйлөр бул жерден жоголуп, ийбадаткана менен сарайлардын таштан курулган дубалдары гана калган.

Шаар, Хетт мамлекетинин өзү менен бирге, б.з.ч. болжол менен 1200-жылы, Кеч коло доорунун кулашынын бир бөлүгү катары кыйратылган. Казуулар Хетт империясы ыдырап баратканда Хаттуса бир нече он жылдыктын ичинде акырындык менен таштап кетилгенин көрсөтөт. Ошол мезгилде аймактык кургакчылык болгону божомолдонот. Акыркы өрт менен кыйратылуунун белгилери байкалган, бирок бул кыйратуу шаар хетт падышалык үй-бүлөсү, элита жана мамлекеттик аппарат тарабынан таштап кетилгенден кийин болгон окшойт. Хеттерден айырмаланган материалдык маданиятка ээ айыл чарба коомдору Хаттусанын калдыктарына б.з.ч. 12-кылымда эле отурукташа башташкан.

Археология

1833-жылы француз археологу Феликс Мари Шарль Тексье (1802–1871) Түркияга изилдөө миссиясы менен жиберилип, 1834-жылы Богазкёй шаарчасынын жанынан монументалдуу урандыларды тапкан. Тексье топографиялык өлчөөлөрдү жүргүзүп, иллюстрацияларды жасап, алдын ала жайгашуу планын түзгөн. Кийин бул жерге бир катар европалык саякатчылар менен изилдөөчүлөр, эң башкысы 1858-жылы немис географу Генрих Барт зыярат кылышкан. Жорж Перро 1861-жылы бул жерде жана жанындагы Языликая жеринде казуу иштерин жүргүзгөн. Перро 1886-жылы Богазкёй Хетт борбору Хаттуса экенин биринчи болуп болжогон. 1882-жылы немис инженери Карл Хуманн жердин толук планын аяктаган.

Эрнест Шантр 1893–94-жылдары ошол кездеги Богазкёй деп аталган айылда бир нече сынама аңдарды казган, бирок казуу иштери холера жарылуусунан улам кыска мөөнөткө токтотулган. Маанилүүсү, Шантр бир нече чопо тактанын сыналарын тапкан, аларда сына сымал жазуу болгон. Бул сыналарда акка тилинде жана кийинчерээк хетт тили деп аныкталган тилде жазылган текст бар. 1901–1905-жылдар аралыгында Вальдемар Белк бир нече жолу бул жерге келип, бир катар тактаны тапкан.