Hierapolis

Иераполис (байыркы грекче: Ἱεράπολις, сөзмө-сөз "Ыйык шаар") — Түркиянын түштүк-батыш Анадолусундагы Фригиядагы эллинисттик грек шаары болгон. Ал б.з.ч. 3-кылымда, анадолулук эне кудай Кибелеге арналган фригиялык культ борборунун ордунда негизделген. Ал ысык булактары, жогорку сапаттагы жүн кездемелери менен боёктору, ошондой эле стоик философ Эпиктеттин туулган жери катары даңкка бөлөнгөн. Анын кеңири калдыктары азыркы Түркиядагы Памуккаленин жанында жайгашкан.

Ысык булактар жок дегенде б.з.ч. 2-кылымдан бери курорт катары колдонулуп келе жатат, көптөгөн зыяратчылар бул жерде эс алышып же каза болушкан, бул мүрзөлөргө толгон зор көрүстөн менен далилденет, алардын эң белгилүүсү — кривошип менен штоктун белгилүү эң алгачкы механизмин чагылдырган рельефи бар Маркус Аврелий Аммианостун мүрзөсү жана Элчи Филиптин мүрзөсү.

Иераполис 1988-жылы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилген. Италиялык Фригия Иераполисинин археологиялык миссиясы (MAIER) 1957-жылдан бери бул жерде иштеп жатат жана азыр аны Саленто университетинин классикалык археология профессору Грация Семераро жетектейт.

Географиясы

Иераполис, классикалык Меандрдын тармагы болгон Буюк Мендерестин куймасы Ликус (азыркы Чюрюксу) дарыясынын үстүндө 300 фут бийиктиктеги террасада, байыркы Ликус боюндагы Лаодикея менен азыркы Денизлиден өрөөнүнүн аркы жагында жайгашкан. Ал ысык булактардан чөкмөлөнгөн травертин акиташ террасалары менен даңкка бөлөнгөн, түркчө "мамык чеби" дегенди билдирген Памуккале геологиялык түзүлүшүнө жанаша жайгашкан. Иераполис Иконийден Эфеске баруучу негизги жол боюнда жайгашып, бул Эгей аймагы менен соода жүргүзүүнү жеңилдеткен.

Темир доор

2016-жылы Денизли Иераполис археология музейинин археологдору тарабынан Иераполистин Археологиялык парктын кире беришиндеги Түндүк көрүстөн аймагында казуу иштери жүргүзүлгөн. Бул казуулар учурунда Иераполисте биринчи жолу темир доор конуш курулмалары ачылган. Ликус дарыясынын кең түздүгүн карап турган Чөкелез тоосунун капталын каптаган деп ишенилген зор конушка таандык тегерек чатырлар бар. Грек колониясы негизделгенге чейин, үңкүрдүн жана тегерек-четиндеги таштардын тегерегиндеги Кибелеге арналган культ аймагы архаикалык конуштун борбору болгон.

Фригия ийбадатканасы

Фригиялыктар бул жерге, кыязы, б.з.ч. 7-кылымдын биринчи жарымында эне кудай Кибелеге арналган ийбадаткана курушкан. Ликус өрөөнүндө жашаган жергиликтүү коомдоштуктар тарабынан баштапкыда колдонулган бул ийбадаткана кийинчерээк Иераполистин борборун түзгөн. Грек колонизаторлору келип, мурда бар болгон конуш үлгүсүнүн үстүнө шаарды курганда, байыркы Кибеле культу акырындык менен грек динине сиңип кеткен.

Грек колонизациясынан бир топ мурда, бул аймак үңкүрдөн чыгуучу уулуу газдардан улам жер астынын дүйнөсүнө кире беришти жана жер алдынын кудайлары менен байланышуу жайы деп каралган. Страбон менен Дамаскийдин айтымында, үңкүрдүн үстүндө курулган ийбадаткана эне кудай Кибеле менен байланышкан. Эне кудайдын эневух руханийлеринин гана үңкүрдүн газынан заардана баштагысы жок деп ишенишкен. Ысык булактар шаарга чоң тартымдуулук берген. Грек маданиятына сиңип кетүү жараянынан кийин, ал Кибеленин ордуна Аид (Плутон) менен Персефона менен байланыштырылып, ийбадаткана Плутониум деп аталган.

Эллинисттик шаар

Иераполис I Антиохтун (б.з.ч. 281–261-жж.) мезгилинде селевкиддер тарабынан негизделип, Пергамдык Евмен (б.з.ч. 197–160-жж.) тарабынан полис статусун алган. Шаар жогорку сапаттагы жүн кездемелери жана боёк азыктары менен даңкка бөлөнгөн. Өрөөндүн фригиялык тургундары акырындык менен эллинизацияланганда, Иераполис башынан эле грек негизи болгон.

Улуу Антиох Бабылдан жана Месопотамиядан 2000 жүйүт үй-бүлөсүн Лидия менен Фригияга жиберген, кийинчерээк аларга Иудеядан дагы көбүрөөк адамдар кошулган. Иераполистеги жүйүт жамааты өсүп, б.з.ч. 62-жылы алардын саны 50 000ге чейин жеткени болжолдонот. Шаар Улуу Антиохтун рим союздашы II Евмен тарабынан жеңилген б.з.ч. 190-жылкы Магнесия салгылашуусунан алынган олжо менен кеңейтилген. Сирия согушун аяктаган Апамея келишиминен кийин, Евмен Иераполисти кошкондо Кичи Азиянын көп бөлүгүн аннексиялаган.

Иераполис дарыгерлер термалдык булактарды бейтаптарын дарылоо үчүн колдонгон дарылоо борборуна айланган. Шаар б.з.ч. 2-кылымда бронза монеталарды сокку баштаган. Бул монеталарда шаардын аты Иерополис деп жазылган. Бул ат түп нускадагы ийбадатканага (ἱερόν, hieron) шилтеме жасаганы же Пергамдын Атталид династиясынын болжолдуу негиздөөчүсү болгон Геракл менен мисиялык ханыша Авгенин уулу Телефтин жубайы Иерага арналганы белгисиз бойдон калууда. Бул ат акырында, византиялык географ Стефандын айтымында, көп сандагы ийбадатканаларынан улам Иераполис ("ыйык шаар") деген атка өзгөргөн.

Рим Иераполиси

Б.з.ч. 133-жылы Атталос III каза болгондо, ал өз падышачылыгын Римге калтырган. Ошентип Иераполис Асия деген Рим провинциясынын бир бөлүгүнө айланган. Аймактагы башка шаарлардан айырмаланып, ал эч качан рим колониясы катары кайра түзүлгөн эмес, бирок белгилүү бир романизация болгон. Б.з. 17-жылы, император Тибериянын бийлик кылган мезгилинде, чоң жер титирөө шаарды кыйраткан. Философ Эпиктет б.з. 50-жылы бул шаарда кул катары туулган.

Христиан элчиси Пабылдын таасири аркылуу, ал Эфесте болгон мезгилде бул жерде чиркөө негизделген. Христиан элчиси Филип өмүрүнүн акыркы жылдарын ушул жерде өткөргөн. Шаардын мартириуму, айтылышынча, Филип б.з. 80-жылы кресетелген жерде курулган. Анын кыздары да бул аймакта пайгамбарлык кылышкан деп айтылат.