Hisarlik Hill

Троя же Илион — азыркы Түркиянын Чанаккале провинциясында жайгашкан байыркы шаар. Ал эң алды менен грек мифиндеги Троя согушунун окуясы өткөн жер катары белгилүү. Хисарлык деп да аталган азыркы археологиялык жай коомчулук үчүн туристтик жай катары ачык, жана 1998-жылы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилген.

Троя өзүнүн 4000 жылдык турак жай тарыхында бир нече жолу кыйратылып, кайра курулган. Натыйжада, бул жайда тогуз археологиялык катмар аныкталган, алардын ар бири мурункунун урандыларынын үстүнө курулган шаарга дал келет. Археологдор бул катмарларды рим сандары менен белгилешет, Троя I эң байыркысы, ал эми Троя IX эң акыркысы болуп саналат.

Троя алгач биздин заманга чейинки болжол менен 3600-жылдары турак жайга айланган жана биздин заманга чейинки болжол менен 3000-жылдары кичине чептелген шаарга айланган (Троя I). Алгачкы катмарлардын арасында Троя II өзүнүн байлыгы жана сүрдүү архитектурасы менен айырмаланат. Кийинки коло доорунда Троя Вилуса деп аталып, Хетт империясынын вассалы болгон. Акыркы катмарлар (Троя VIII-IX) грек жана рим шаарлары болгон, алар мифтик салтка байланыштуулугу себептүү туристтик жайлар жана диний борборлор катары кызмат кылышкан.

Бул жайды Фрэнк Калверт менен Генрих Шлиман 1871-жылдан баштап казышкан. Классикалык шаардын урандыларынын астынан алар көптөгөн мурунку турак жайлардын калдыктарын табышкан. Бул катмарлардын кээ бирлери Троя жөнүндөгү адабий сүрөттөмөлөргө окшош, бул кээ бир окумуштууларды уламыштардын негизинде чындыктын үрөнү бар деген жыйынтыкка алып келген. Башкалардын кийинки казуулары бул жай жөнүндөгү заманбап түшүнүккө кошумча маалымат кошту, бирок миф менен чындыктын так байланышы дагы деле бүдөмүк бойдон калууда жана шаарга грек чабуулу болгону жөнүндө так далил жок.

Аты

Классикалык грек тилинде шаар Троя (Τροία) деп да, Илион (Ἴλιον) же Илиос (Ἴλιος) деп да аталган, ошондон улам эпикалык поэманын аты: «Илиада». «Илиада» жана «Одиссея» поэмаларынын метрикалык далилдери экинчисинин баштапкыда Вилиос деп айтылгандыгын көрсөтөт. Бул аттар коло доорунан калган окшойт, бул хетт жазуулары тарабынан колдоого алынат, алар Анатолиянын түндүк-батышындагы Вилуса (𒌷𒃾𒇻𒊭) же Трувиса (𒆳𒌷𒋫𒊒𒄿𒊭) деп аталган шаарды эскерет, ал азыр жалпысынан Тевфикиенин жанындагы Хисарлык археологиялык жайы менен аныкталат. Грек мифинде бул аттар падышалыктын негиздөөчүлөрү Трос жана анын уулу Илустун аттарынан келип чыккан деп эсептелет.

Латын тилинде шаар Троя же Илиум деп аталган. Түрк тилинде ал жалпысынан Троя же Трува деп белгилүү.

Классикалык адабият

Троя жөнүндөгү негизги адабий чыгарма — Троя согушунун акыркы жылынын окуясын баяндаган архаикалык доордун эпикалык поэмасы «Илиада». «Илиада» Трояны бай жана күчтүү падышалыктын борбору катары сүрөттөйт. Поэмада шаар аны коргоо үчүн көптөгөн союздаштарды чакыра ала турган ири аймактык күч катары көрүнөт. Шаардын өзү тик дөбөдө турат деп сүрөттөлөт, ал зор эңкейген таш дубалдар, тик бурчтуу мунаралар жана жыгач эшиктери бекитилип жабыла турган зор дарбазалар менен корголгон. Дарес Фригиустун айтымында, мындай алты дарбаза болгон — Антенор, Дардан, Илия, Скей, Тимбра жана Троя дарбазалары. Шаардын көчөлөрү кенен жана жакшы пландаштырылган. Дөбөнүн үстүндө Афина ийбадатканасы, ошондой эле ички короонун тегерегинде көптөгөн бөлмөлөрү бар зор түзүлүш болгон падыша Приамдын сарайы жайгашкан.

«Илиадада» ахейлер кемелерин жээкке чыгарган Скамандр дарыясынын оозунун жанына өз лагерин курушкан. Шаардын өзү Скамандр түздүгүнүн аргы жагындагы дөбөдө турган, ошол жерде салгылашуулардын көбү өткөн.

«Илиададан» тышкары, Гомерге таандык деп эсептелген башка чоң чыгармада, «Одиссеяда», ошондой эле Эсхилдин «Орестеясы» сыяктуу башка байыркы грек адабиятында Троя эскерилет. Гомердик Троя уламышын рим акыны Вергилий өзүнүн «Энеидасында» өнүктүргөн. Троя ат жана Приамдын кенже кызы Поликсенанын курмандыкка чалынышы менен байланышкан Троянын кулашы кийинки грек эпосунда, Смирналык Квинт ("Смирналык Квинт") тарабынан баяндалган.

Гректер жана римдиктер Троя согушунун тарыхыйлыгын жана Гомердик Троянын Анатолиядагы Троада (Бига жарым аралы) деп аталган жарым аралдагы жай менен окшоштугун факт катары кабыл алышкан. Мисалы, Улуу Александр биздин заманга чейинки 334-жылы бул жайга барган жана ал жерде Гомердик баатырлар Ахиллес менен Патрокл менен байланышкан мүрзөлөрдө курмандык чалган.

Эрте заманбап доор

16 жана 17-кылымдардагы эрте заманбап саякатчылар, анын ичинде Пьер Белон менен Пьетро Делла Валле, Трояны Хисарлыктан болжол менен 20 километр (12 миля) түштүктө жайгашкан кыйраган эллиндик шаар Александрия Троаска туура эмес окшоштурушкан. 18-кылымдын аягында француз окумуштуусу Жан-Батист ле Шевалье азыр кабыл алынган жайдан болжол менен 5 километр (3,1 миля) түштүктө жайгашкан Эзиненин Пынарбашы айылынын жанындагы жайды аныктаган. Анын «Voyage de la Troade» (Троада саякаты) чыгармасында жарыяланган бул жай дээрлик бир кылым бою эң көп сунушталган жай болгон.

1822-жылы шотландиялык журналист Чарльз Макларен азыр белгилүү болгон шаардын жайгашкан ордун ишенимдүү түрдө биринчи болуп аныктаган. Бул жайдагы биринчи казуулар 1855-жылы британиялык инженер Джон Брунтон тарабынан казылган траншеялар болгон.

Фрэнк Калверт

Хисарлыктагы кийинки казуу 1865-жылы жанаша фермасы болгон англис тектүү Фрэнк Калверт тарабынан жүргүзүлгөн. Калверт бул жайды кеңири изилдеп, аны классикалык доордун Илиону менен туура аныктаган. Бул аныктоо Генрих Шлиманды Гомердик Трояны классикалык доордун калдыктарынын астынан издөө керектигине ынандырган жана алардын кийинки шериктештигине алып келген.

Генрих Шлиман

1868-жылы немис ишкери Генрих Шлиман Калвертке барып, Хисарлыкты казууга уруксат алган. Ошол мезгилде дөбөнүн узундугу болжол менен 200 метр, туурасы 150 метрден бир аз кем болгон. Ал түздүктөн 31,2 метр жана деңиз деңгээлинен 38,5 метр бийик болгон.