Hissar State Nature Reserve

Хисар мамлекеттик коругу Өзбекстандын Кашкадарья облусунда, Хисар тоо кыркасынын батышында (Яккабог жана Шахрисабз райондорунун тоолуу аймактарында) жайгашкан. Ал Кызылсуу (1975) жана Мироки (1976) жаратылыш коруктарынын негизинде 1983-жылы түзүлгөн. Анын аянты 80 986,1 гектарды түзөт, анын ичинен 12 203 гектары токой, 2745 гектары чалкан-чөп аянттары, ал эми 17 м суу объектилери. Ал Хисар тоо кыркасынын жаратылыш пейзаждык комплекстерин жана экосистемаларын сактоо максатында түзүлгөн. Бул жерде 870дөн ашык өсүмдүк (Өзбекстандын Кызыл китебине кирген 35тен ашык дары өсүмдүгү, мисалы түктүү коврак, ийри тикенек коврак, Ошанин кызгычы, ак аконит, Ошанин пиязы, анзур пиязы сыяктуу), 140тан ашык канаттуу жана жаныбар (кара илбирс, Түркестан сары мышыгы, саргыл аюу) кездешет. Хисар коругунун флорасында 910 түр бар, алардын 250и дары жана тамак-аш өсүмдүктөрү, 80и Памир-Алай флорасынын эндемиктик өкүлдөрү, алардын 30у Өзбекстандын Кызыл китебине кирген сейрек түрлөр. Хисар коругунун фаунасына 32 түр сүт эмүүчү, 215 түр канаттуу, 19 түр калтырама жана кош тиричиликтүү жаныбар, 2 түр балык жана 950 түр омурткасыз жаныбар кирет. Бул жаныбарлардын арасында 10 түр сүт эмүүчү, 17 түр канаттуу, 1 түр балык жана 6 түр курт-кумурска Өзбекстандын Кызыл китебине, 5 түр жергиликтүү жаныбар Жаратылышты Коргоонун Эл аралык Союзунун Кызыл китебине кирген. Хисар коругу ар кандай чуңкурлары бар карст тектеректери, тоолору, көлдөрү жана шаркыратмалары менен өз пейзажы менен белгилүү. Коруктун аймагында ондогон жаратылыш эстеликтери жана бир катар тарыхый объектилер бар, алардын арасында Амир Темур үңкүрү жана Хазрет Султан тоосу сыяктуу бир нече зыярат орундары бар.

Тарыхы

1975-жылы Хисар-Алай тоосунун бөксө тоолорунда Кызылсуу тоо жана карагай коругу түзүлгөн.

1976-жылы Кызылсуунун жанында дагы бир жаратылыш коругу — Мироки — түзүлгөн. Анын милдеттерине Өзбекстандагы эң чоң мөңгү болгон Северцов мөңгүсүн коргоо, ошондой эле Шахрисабз, Китаб жана Яккабог райондоруна суу берип турган жана бакчылык үчүн маанилүү аймак болгон Карши чөлүнө суу берген Кашкадарьянын жогорку бөлүгүн коргоо кирген.

1983-жылдын 9-сентябрында эки корук бирдиктүү Хисар коругуна биригишкен. Ошол мезгилде анын аянты 76 889 гектарды түзгөн.

2020-жылга карата коруктун аянты 80 986,1 гектарды түзөт. 2020-жылдын 18-февралында эң көп зыярат кылынуучу жаратылыш эстеликтеринин (Хазрет Султан тоолору, Сувтушар шаркыратмасы, Амир Темур үңкүрү) тегерегинде жалпы аянты 2000 гектар болгон кошумча коргоо зонасы түзүлгөн. Корук Өзбекстандын Жаратылышты коргоо боюнча мамлекеттик комитетинин карамагында турат.

Климаты

Хисар мамлекеттик коругунун аймагы Борбор Азиянын эң ысык аймактарынын бирине, кургак субтропикалык климат зонасына кирет. Коруктун чегине эң жакын жайгашкан Шахрисабз шаарында жылдык орточо температура +16 °C түзөт, ал эми эң жогорку температура +50 °Cка жетет. Ошол эле учурда коруктагы климат тоолуу мүнөзгө ээ, ошондуктан бийиктиктен көз каранды болгон абанын температурасында кыйла айырмачылыктар болушу мүмкүн. Жалпысынан коруктун аймагынын климаты курч континенталдык, орточо суук, жаандуу кыш, узакка созулган жаандуу жаз жана абдан ысык, кургак жай мезгили менен мүнөздөлөт.

Корголгон аймактын эң ылдый бөлүктөрүндө жылдык орточо температура +14 °C түзөт, кышында айлык орточо температура 0 °Cдан төмөн болот. Эң ысык ай болгон июлдун орточо температурасы +30 °C түзөт. Тоолуу аймактарда катталган температура өзгөрүүлөрү январда -25 °C, ал эми июлда +38...+40 °C аралыгында. 1800–2400 м бийиктикте негизги температуралардын суммасы 30–35 °Cтан ашат. Бул аймактагы жылуу күндөрдүн жалпы уланышы 200 күндөн ашпайт. 3200–3400 м бийиктикте жылдык орточо аба температурасы +5 °Cтан төмөн түшөт, эң ысык айларда (июль, август) да орточо температура +10 °Cтан ашпайт. Бул жерде +5 °Cтан жогору температура менен жылуу климат бар болгону 50–100 күнгө созулат. Хисар коругундагы кар чегарасы 4100 м бийиктикте жайгашкан, бирок ылдый бөлүктөрүндө кээде жайында эрибей турган кичине мөңгүлөр жана кар үйүндөлөрү кездешет.

Хисар коругундагы жылдык орточо жаан-чачын өлчөмү 550дөн 750 ммге чейин өзгөрүп турат, бул бийиктикке жараша айырмаланат. Бул көрсөткүчтүн 64 пайызы жылдын суук күндөрүнө туура келет. Түздүктө кыш 2–2,5 ай уланат, бийик тоолуу аймактарда бул мөөнөт бир кыйла узагыраак. Жылуу мезгилде, ылдыйкы тоо курчоосундагы жаан-чачындын көбү салыштырмалуу төмөн температуралуу айларга туура келет, ал эми майдан сентябрга чейин бул жерде дээрлик жамгыр жаабайт. Тоолуу аймактарда жайында убакыт-убактысы менен жамгыр жаап турат. Тоолуу жердин табигый жайгашуусу жергиликтүү шамалдардын пайда болушуна алып келет. Бул шамалдар күндүн убактысына жараша багытын өзгөртүп турат. Түнкүсүн шамал тоолордон өрөөндөргө карай согот, ал эми күндүз аба массасы өрөөндүн кырларына карай согот.