House-museum of Mirza Fatali Akhundov

Мирза Фатали Ахундов, Мирза Фатали Ахундзаде же Мирза Фатх-Али Ахундзаде (1812-жылдын 12-июлу – 1878-жылдын 9-марты) деген аттар менен да белгилүү, өмүрүнүн көбүн Россия империясында өткөргөн атактуу иран-азербайжан жазуучусу, драматург, атеист, философ жана адабий сынчы болгон. Ал негизинен азербайжан тилинде жазылган европалык стилдеги драмалары менен атак-даңкка жетишкен.

Ахундзаде жалгыз өзү азербайжан адабиятынын өнүгүүсүндө жаңы этапты ачкан. Анын драмалары перс тилине которулуу аркылуу заманбап иран театрынын жаралышында да маанилүү роль ойногон. Ал Азербайжан Республикасындагы материалисттик жана атеисттик агымдын негиздөөчүсү, ошондой эле заманбап иран улутчулдугунун алдыңкы өкүлдөрүнүн бири болгон. Мындан тышкары, ал азербайжан жазуу системасын перс-араб арибинен латин алфавитине өткөрүү идеясын жактаган.

Тарыхчы жана саясат илиминин адиси Заур Гасымовдун айтымында, Ахундзаденин бүтүндөй интеллектуалдык дүйнөсү «перс ойлору менен тыгыз чырмалышкан» болгон. Ахундзаде өз туугандарын түрк деп аныктаган, бирок ошол эле учурда Иранды өз мекени деп эсептеген. Саясий жактан ал «ишенимдүүлүгү мүчүлүштүксүз падышалык кызматкер» катары сыпатталган, ал орус бийлигин Кавказдагы модернизациянын күчү деп караган.

Теги жана тарбиясы

Нечеси оң-тегин бай үй-бүлөдөн чыккан Ахундов 1812-жылы Шеки хандыгынын борбору болгон Нуха шаарында (азыркы Шеки) төрөлгөн. Хандык — Иран бийлигине баш ийген мураскор же дайындалган башкаруучу тарабынан жетектелген башкаруу бирдиги болгон. 1804–1813-жылдардагы орус-иран согушунун учурунда Шеки хандыгы Россия империясы тарабынан басып алынып, орус өкүлү катары Джафар Кули хан Донболу дайындалган.

Ахундовдун чоң атасы Хажы Ахмад баштапкыда Иранда түндүктөгү Рашт шаарында жашап, кийин Иранда түндүк-батыштагы Тебриз шаарына көчкөн. Анын атасы Мирза Мухаммад-Такы мурда жакынкы Хаманэ шаарынын өкүлү болуп кызмат өтөгөн, бирок Иран Каджар тактынын мураскору Аббас Мирза тарабынан кызматтан бошотулган. Андан кийин Мирза Мухаммад-Такы соодагер болуп, Нухага көчүп барган жана ошол эле жылы Ахундовдун энеси На'на Ханым менен үйлөнгөн. Анын тайы Марага шаарынын Мокаддам үй-бүлөсүнөн чыккан шиит дин кызматкери Ахунд Хажы Али Асгар болгон. Ахундов энесинин тегинде Иран шахы Надир шахтын (бийлиги 1736–1747) кызматында болгон африкалык теги бар ата-баба болгондугуна байланыштуу, замандашы орус акыны Александр Пушкинге жакындык сезген.

1813-жылы Иран менен Россия Гулистан келишимине кол койгон, натыйжада Шеки башка аймактар менен бирге орус бийлигине өткөн. Кийинки жылы Джафар-Кули хандын каза болуусу анын колдоосуна таянган көптөгөн аймак тургундарын башка жерлерге көчүүгө мажбур кылган. 1814-жылы Ахундовдун ата-энеси аны Хаманэге алып барган. Бирок На'на Ханым акыры Мирза Мухаммад-Такынын биринчи аялынын үй-бүлөсү менен бирге жашоого нааразы болуп, 1818-жылы Хаманэден Ахундовду алып чыгып кетүүгө чечим кылган. Ал тайы Хажы Али Асгар жашаган Мешгинге барган. Бул Ахундовдун атасын акыркы жолу көргөн учуру болгон. Көп жылдар өткөндөн кийин Ахундов эркектин бир нече аялы болушун аялдарды эзип гана тим болбостон, аялдар менен алардын балдарынын ортосунда түбөлүк касташуу жана чыр-чатак жаратуучу зыяндуу, бузуучу адат деп катуу сынга алган.

Ахундовду Хажы Али Асгар бала кылып алган, ошондуктан ал «Хажы Али Асгарогду» же жөн эле «Ахундзаде» деп аталып калган. Хажы Али Асгар Ахундовдун баштапкы билимине жооп берген, бул Куранды жаттоону, фикхты (ислам укугун) жана араб-перс адабиятын окутууну камтыган. Ахундов адегенде энеси жана Хажы Али Асгар менен Хуранд айылында жашаган. Кийинки жылы жети жашка толгондо, ал мектепке катталган. 1825-жылы Ахундов, анын энеси жана Хажы Али Асгар кыскача Нухада болуп, андан кийин Гянжага көчкөн. Бир нече ай өткөндөн кийин 1826–1828-жылдардагы орус-иран согушу башталган.

Хажы Али Асгар жана анын үй-бүлөсү согуш учурунда кыйынчылыктарды башынан өткөрүп, мал-мүлкүнөн ажырашкан. Согуш бүткөндөн жана Иран дагы бир жолу жеңилгенден кийин, Хажы Али Асгар жана анын үй-бүлөсү Нухага көчүп кеткен. Ал жерде ал Ахундовго араб жана перс адабиятын окутууну улантканы. 1832-жылы Ахундов логика жана ислам укугун шиит теологу Ахунд Молла Хосейин менен үйрөнүү үчүн Гянжадагы Шах Аббас мечитине жиберилген. Бул иш Ахундовдун дин кызматкери болушун каалаган Хажы Али Асгар тарабынан уюштурулган.

Ахундов Гянжада окуп жүргөн мезгилде мистикалык жана атеисттик идеялар менен байланышкан мистик, акын жана каллиграф Мирза Шафи Вазех менен таанышкан. Башында Ахундов Мирза Шафиден каллиграфия үйрөнүүнү пландаган, бирок алардын сүйлөшүүлөрү тез эле Ислам, философия, мистика жана шиит дин кызматкерлеринин иш-аракеттери сыяктуу темаларга бурулуп кеткен. Ахундов шиит дин иерархиясынын мүчөсү болуу үчүн ислам укугун жана фикхты окууга бекем турган, бирок Мирза Шафи менен тааныштан кийин бул ою өзгөргөн. Ахундов Мирза Шафинин өзүнө тийгизген таасири жөнүндө жазган:

Бир күнү бул урматтуу адам [Мирза Шафи] менден: «Мирза Фатх Али, [ислам] илимдерин үйрөнүүдөгү максатың эмне?» — деп сурады. Мен дин кызматкери болууну каалайм деп жооп бердим. Ал: «Сен эки жүздүү жана арамза болгуң барбы?» — деди. Мен таң калып, катуу таасирлендим... Мирза Шафи мага карап: «Мирза Фатх Али, өмүрүңдү бул жийиркеничтүү адамдар арасында текке кетирбей, башка кесипти тандай гой» — деди. Анын дин кызматкерлерине болгон жек көрүүсүнүн себептерин сураганымда, ал мага чейин жашыруун бойдон калган маселелерди ачып берди баштады... Экинчи атам зыяратка барып кайтканга чейин, Мирза Шафи мага мистиканын бардык элементтерин сиңирип, көзүмдөн наадандыктын пердесин алып салды. Бул окуядан кийин мен дин кызматкерлерин жек көрө баштадым жана ниетимди өзгөрттүм.