Issyk-Kul

Ысык-Көл (орусча: Иссык-Куль; кыргызча: Ысык-Көл [ɯsɯ́q kʰɵl]; сөзмө-сөз "ысык көл") — Кыргызстандын чыгышындагы, Казакстан менен Кыргызстанды ажыраткан кырка тоолордун түштүгүндөгү Теңир-Тоонун батыш бөлүгүндөгү ички (тунук) туздуу көл. Ал дүйнөдөгү сегизинчи эң терең көл, көлөмү боюнча он биринчи эң чоң көл жана экинчи эң чоң туздуу көл. Ал 1607 метр (5272 фут) бийиктикте жайгашкан. Бийиктигине жана кыш мезгилиндеги төмөн температурага карабастан, жогорку туздуулугунан улам ал сейрек тоңот.

Көл дүйнөлүк маанидеги биологиялык ар түрдүүлүккө ээ Рамсар аймагы болуп саналат жана Ысык-Көл биосфералык корук комплексинин бир бөлүгүн түзөт.

География

Ысык-Көлдүн узундугу 182 километр (113 миля), туурасы 60 километрге (37 миляга) чейин жетет, аянты 6236 чарчы километр (2408 чарчы миля). Ал Түштүк Америкадагы Титикака көлүнөн кийинки дүйнөдөгү экинчи эң чоң тоо көлү. Ал 1607 метр (5272 фут) бийиктикте жайгашып, тереңдиги 668 метрге (2192 футка) жетет.

Көлгө болжол менен 118 дарыя жана суу агымы куят; алардын эң чоңдору — Жыргалаң жана Түп. Ал булактардан, анын ичинде көптөгөн ысык булактардан жана кар эришинен азыктанат. Көлдүн азыркы учурда агып чыгуучу суусу жок, бирок кээ бир гидрологдор көлдүн суусу жер астынан Чуй дарыясына сиңип өтөт деген божомол айтышат. Көлдүн түбүндө моногидрокальцит минералы бар, бул белгилүү аз сандагы көлдүк чөкмөлөрдүн бири.

Көлдүн түштүк жээгин Теңир-Тоонун сонун көрүнүштүү Тескей Ала-Тоо кырка тоосу бийлеп турат. Кырка тоонун түндүк капталдары узун жана Ысык-Көлгө олуттуу агым берет. Капталдардан башталган көптөгөн суу агымдары кошулуп, салыштырмалуу чоң дарыяларды түзөт. Алар кырка тоону терең кесип, кең өрөөндөрдө агат. Тоолордон чыгаарда дарыялар чоң аллювиалдык конустарды түзөт. Ысык-Көлдүн чыгыш бөлүгүндө алар Жыргалаң дарыясына куят.

Теңир-Тоонун Күнгөй Ала-Тоосу түндүк жээкке параллелдүү созулат. Күнгөй Ала-Тоонун түштүк капталдары салыштырмалуу кыска. Ошондуктан алардан башталган дарыялар салыштырмалуу кичине жана чоңураак гидрографиялык системаларды түзүү үчүн кошулушпайт. Натыйжада, алар өз алдынча Ысык-Көлгө же кырка тоо боюнча аккан Түп дарыясына куят.

Көл суусунун туздуулугу болжол менен 0,6% түзөт — адаттагы деңиз суусунун 3,5% туздуулугуна салыштырганда — жана көлдүн деңгээли азыркы учурда орто кылымдардагыдан 8 метрге (26 футка) бийик болгонуна карабастан, суунун бурулушунан улам анын деңгээли азыр жылына болжол менен 5 сантиметрге (2 дюймга) төмөндөп жатат.

Административдик жактан көл жана ага чектеш жерлер Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун курамында.

Туризм

Советтер доорунда көл популярдуу эс алуу курортуна айланып, анын түндүк жээгинде, көбүнчө Чолпон-Ата шаарынын тегерегинде, көптөгөн санаторийлер, пансионаттар жана эс алуу үйлөрү курулган. Алар КСРО таркагандан кийин кыйынчылыкка учурашкан, бирок азыр мейманкана комплекстери жаңыланып, ден соолук жана эс алуу үчүн келген жаңы муундагы зыяратчылар үчүн жөнөкөй жеке үй-конок жайлар уюштурулуп жатат.

Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун административдик борбору болгон Каракол шаары (мурда орус саякатчысы, ошол жерде каза болгон Пржевальскийдин урматына Пржевальск деп аталган). Ал көлдүн чыгыш учуна жакын жайгашып, тегерек-четиндеги аймактарга экскурсиялар үчүн жакшы база болуп саналат. Анын кичине эски борборунда дунган эли темир мыктарсыз курган таасирдүү жыгач мечит жана советтик мезгилде ат сарай катары колдонулган жыгач православ чиркөөсү бар.

Тарыхы

Ысык-Көл алыскы Чыгыштан Европага бараткан саякатчылар үчүн жер жолу болгон Улуу Жибек Жолундагы токтоочу пункттардын бири болгон. Улуу кытай буддист окумуштуусу-монагы Сюань Цзан бул көлдүн жанынан өтүп, 7-кылымда жазылган классикалык "Батыш аймактар жөнүндөгү Улуу Тан жазуулары" саякат китебинде анын майда-чүйдөсүнө чейин белгилеп кеткен. Көл бир кездерде Кытайдын Цин династиясынын аймагынын бир бөлүгү болгон жана Тарбагатай келишиминен кийин тегерек-четиндеги аймак менен бирге Россияга өткөрүлүп берилген. Манчжур/монгол жазма даректеринде көл Темирту-Нор, же "Темир Көл" деп аталган.

Көптөгөн тарыхчылар бул көлдү 14-кылымдын башы жана ортосунда Европа менен Азияны каптаган Кара Өлүмдүн (чума) чыккан жери деп эсептешет. 2022-жылы изилдөөчүлөр Ысык-Көлдүн жанындагы эки көрүстөндөн табылган жети адамдын сакталып калган генетикалык материалдарынын анализи жөнүндө билдирип, Кара Өлүм ал жерде 1338 же 1339-жылы болгонун аныкташкан. Чума алгач Евразияны каптап, калктын 60 пайызын кырган күнгө чейин сегиз жыл мурун жакын жердеги соодагерлердин кичине конушундагы адамдарды жуктурган. Көлдүн саякатчылар үчүн жол болгон статусу чуманын соода жолдору аркылуу, өздөрү менен бирге билинбестен жуккан курт-кумурскаларды алып жүргөн орто кылымдагы соодагерлер аркылуу эки континентке жайылышына мүмкүнчүлүк берген.

Көлдүн деңгээли орто кылымдардагыдан болжол менен 8 метрге (26 футка) бийик. Сүзгүчтөр көлдүн айланасындагы тайыз жерлерде сууга чөккөн конуштардын калдыктарын табышкан.

Максим Меньшиков көлдүн түндүк-батыш жээгинин жанындагы Тору-Айгыр конушу 13-кылымда негизделгенин белгилейт. 15-кылымдагы жер титирөөлөр конушту көлгө чөктүргөн. Конушта мусулман көрүстөнү болгон жана анын аянты болжол менен 14 акр түзгөн.

Дүйнөдөгү эң байыркы сакталып калган монеталар катары аныкталган буюмдар суу астынан табылган, алардын арасында майда акча катары колдонулган алтын зым шакектер жана чоң алты кырдуу алтын дасте болгон. Ошондой эле бүгүнкү күндө инерттик газ чөйрөсүн колдонуу менен гана жетишилүүчү деңгээлдеги чеберчиликке ээ бронза казан табылган.

1916-жылы Ысык-Көлдөгү монастырга кыргыз көтөрүлүшчүлөрү чабуул жасап, жети монах өлтүрүлгөн.

Атайын корголуучу аймактар

Кыргызстандагы биринчи табигый корук — Ысык-Көл мамлекеттик коругу — 1948-жылы Ысык-Көлдөгү өзгөчө табигый ландшафттарды жана суу канаттууларды коргоо үчүн түзүлгөн. 1975-жылы ал Рамсар аймагы катары таанылган. ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк биосфералык коруктар тармагы тарабынан камтылган Ысык-Көл биосфералык коругу 2000-жылы Ысык-Көл облусунун административдик чегинде түзүлгөн.