Istanbul Archaeology Museums

Стамбул археология музейлери (түркчө: İstanbul Arkeoloji Müzeleri) — Түркиянын Стамбул шаарынын Эминёню районунда, Гюльхане паркы менен Топкапы сарайынын жанында жайгашкан үч археология музейинин тобу. Бул музейлер дүйнө тарыхынын дээрлик бардык мезгилдери менен цивилизацияларына таандык бир миллиондон ашык буюмду камтыйт.

Стамбул археология музейлери үч музейден турат:

Негизги имаратта жайгашкан Археология музейи

Байыркы Чыгыш музейи

Кыш плиткалуу павильондо жайгашкан Ислам искусствосу музейи

Тарыхый маалымат

Музейдин тегерек тамыры жакынкы Ая-Ирина чиркөөсүнө барып такалат. Стамбул багынтылгандан кийин, чиркөөнүн Йеничерилердин казармаларына жакын жайгашуусу аны алардын куралдарын сактоо үчүн иш жүзүндөгү «ички куралканага» (İç Cebehane) айландырган. 1726-жылга карата, Султан III Ахмеддин тушунда, ал Дар-уль Эслиха (Куралдар үйү) деп аталган толук кандуу куралканага айланган. XIX кылымга карата, чиркөө Осмон империясы чогулткан ар кандай артефакттарды сактоо үчүн да колдонулган.

Осмон султаны Абдулазиз (1861–1876-жж. бийлик кылган) 1867-жылдын жайында сапар алган Париждеги (30-июнь — 10-июль 1867-ж.), Лондондогу (12–23-июль 1867-ж.) жана Венадагы (28–30-июль 1867-ж.) археология музейлерине суктанып, Стамбулда да ушул сыяктуу археология музейин негиздөөгө буйрук берген. Ошол кезде, 1869-жылы, чиркөө жана андагы чыгармалар Императордук музей (осмон түркчөсүндө: Müze-i Hümayun же түркчө: İmparatorluk Müzesi) деген ат менен жарлык боюнча ачылган. Ушундай болгондуктан, Стамбул археология музейи көбүнчө «Түркиянын биринчи музейи» деп эсептелет.

Тарыхы

Орун жетишсиздигинен улам, музей менен анын коллекциясы 1875–1891-жылдары Кыш плиткалуу павильонго (түркчө: Çinili Köşk) көчүрүлгөн. Аны 1472-жылы Султан II Мехмед эс алуу сарайы катары буйруган, ал Стамбулдагы диний эмес эң байыркы осмон курулмасы жана өз стили менен архитектурасында перс таасирин көрүнүктүү сактап калган. Ал биринчи жолу 1953-жылы Фатих музейи катары түрк жана ислам искусствосун көрсөтүү үчүн жалпыга ачылган, кийинчерээк Стамбул археология музейинин курамына кошулган.

1881-жылы бул кызматка дайындалган музейдин биринчи кураторy жана негиздөөчүсү — сүрөтчү, археолог, осмон улуу вазири Ибрахим Эдхем Пашанын уулу Осман Хамди Бей болгон. Чебер сүрөтчү болгон Осман Хамди Бейдин «Куранды окуп жаткан кыз» деп аталган картинасы 2019-жылы 6,3 миллион британ фунт стерлингине сатылып, ошол мезгилдеги эң кымбат түрк картинасы болуп калган.

XIX кылым бою, европалык мамлекеттердин тарыхый артефакттарга берген маанилүүлүгү Осмон империясы тарабынан да акырындык менен түшүнүлө баштаган. Ушуга байланыштуу, бул маданий байлыктарды жөнгө салуунун ыкмасын түзүү маселеси келип чыккан. Ошол убакка чейин, Осмон империясындагы «тарыхый артефакттар» фикхтин жалпы принциптерине баш ийген. Тарыхый артефакттарды сактоо боюнча так эрежелердин жоктугу, аларды тарыхый артефакт катары аныктоо, кайда жана кантип сакталышы керектиги сыяктуу маселелерди камтыган юридикалык боштукту жараткан.

Бул 1869-жылы, байыркы буюмдарды жөнгө салуучу биринчи мыйзамдар топтому кабыл алынганда өзгөргөн. Заманбап консервация адистери муну казуу иштерин жүргүзүү уруксаттарына жана ага тиешелүү артефакттарды башкарууга багытталган, Осмон мамлекети чыгарган биринчи «коргоо мыйзамы» деп аташат. Бул мыйзамга ылайык, казуу иштери жүргүзүлгөн жердин ээси табылган буюмдарга ээлик кылууну талап кыла алган. Мындай эстеликтерди чет өлкөгө алып чыгуу мыйзамсыз болсо да, аларды өлкө ичинде сатып алуу жана сатуу мүмкүн болгон, ал эми мамлекет аларды сатып алуунун негизги укугуна ээ болгон. Маданий байлыктарды коргоо боюнча бул императордук жарлык күчүнө киргенден кийин, Осмон империясы боюнча провинция губернаторлору табылган артефакттарды борборго жиберип, коллекция мындан ары да өсүп турган.

Кийинчерээк, мисалы, азыркы Ливандагы Сидон падышасынын некрополунун казылышы сыяктуу дагы бир катар ири табылгалар табылгандан кийин, көп өтпөй эле, өсүп жаткан музей коллекциясын батыра тургандай атайын курулган имараттын керек экени ачык болуп калган.

Негизги имараттын курулушу Хамди Бей тарабынан 1881-жылы башталып, 1891-жылдын 13-июнунда расмий түрдө ачылган. Архитектор — Стамбулдагы Пера Палас мейманканасын да долбоорлогон Александр Валлаури болгон. Имараттын мандайкы бөлүгү экөө тең музейде сакталган Искендер саркофагы менен «Ыйлаган аялдар саркофагынан» шыктанган. Музейдин кире беришиндеги дарбазалардын фронтондорундагы осмон түркчөсүндөгү жазуу «Асар-ы Атика Музеси» («Байыркы буюмдар музейи») дейт. Жазуудагы тугра Султан II Абдулхамидге таандык. Имарат көптөгөн адамдар тарабынан Стамбулдагы неоклассикалык архитектура стилинин эң мыкты үлгүсү катары эсептелет. 1991-жылы 100 жылдыгына карата, музей, айрыкча негизги имараттын төмөнкү кабатындагы залдарды реновациялагандыгы жана башка имараттардагы жаңы экспозициялары үчүн Европа Кеңешинин Музей сыйлыгын алган.