Jankent

Жанкент (Дженкент, Янгикент, Эникент, Джаниканд, Йеникент, Яниканд — бардыгы түркчө «Жаны шаар» дегенди билдирет; al-Karyat al-hadith, Dihi Naw, Shehrkent) — азыркы Казакстанда, Арал деңизинен чыгышта жайгашкан, тургундары калбаган шаар. Ал б.з. X кылымдагы араб жазуу эстеликтеринен огуз түрктөрүнүн талаа империясынын борбору катары белгилүү. Археологиялык изилдөөлөр шаардын көрүнүшү жөнүндө маалымат берип, мезгилди тастыктаган, бирок андан да эрте тегин да көрсөтөт.

Сүрөттөлүшү

Жанкент Казакстандын Кызылорда облусунун Казалы районунда, Сырдарыянын ылдый агымынын сол жээгинде, Казалы (мурдагы Казалинск) шаарынан түштүк-батышта болжол менен 25 километр (16 миль) алыстыкта жайгашкан. Бүгүнкү күндө ал кээ бир жерлерде бийиктиги 7 метрге (23 фут) жеткен дубал калдыктары менен белгиленген корголуучу эстелик болуп саналат, ал Сырдарыянын кургап калган дарыя дельтасында 16 гектар (40 акр) аянтты курчап турат. Пландаштыруунун көрүнгөн элементтерине кирет: чыгыш-батыш багытка карай багытталган, чыгыш тарабындагы «туурасынан тилке» менен Т тамгасы сымал көрүнүш берген кеңири түрдө тик бурчтуу дубал чыгырмасы; ички бөлүгүнүн батыш жарымындагы регулярдуу план; чыгыш жана батыш дубалдардагы дарбазалар; түндүк-батыш бурчундагы өзүнчө курчалган «цитадель»; түндүк дубалга тийишкен жарым тегерек кошумча бөлүк; жана чыгыш дарбазанын тышындагы, сырткы курулуш барын көрсөтүүчү бийик эмес дөбө.

Тарыхый далилдер

X кылымдагы араб географтары (Аль-Масуди, Аль-Идриси) Жанги-Кент деп аталган огуз шаарын эскеришет, эки булак (Ибн Рустах жана Ибн Хаукал) болсо аны огуз Ябгусунун (экинчи даражадагы хандын) отургучу деп да атайт. 1920-жылдардын өзүндө эле орентолог В. В. Бартольд Жанкентти тарыхый Жанги-Кенттин жайы деп аныктаган. Шаар ошондой эле салттуу эки чилдирген комузчу аспабынын (кобыз) ойлоп табуучусу катары таанылган казак маданий баатыры Коркут Атанын мекен шаары деп да аныкталат.

Археологиялык далилдер

Жанкент биринчи жолу XIX кылымдын башында орус аскер топографтары тарабынан эскерилген, ал эми 1867-жылы орентолог П. Лерх зыярат кылган. 1946-жылы Хорезм экспедициясынын тобу бул жайды изилдеп, аны асмандан сүрөткө тартышкан. Бул сапарда чогултулган жайдын планы жана табылгаларынын негизинде, экспедициянын жетекчиси С. П. Толстов Жанкентти б.з. I–XI кылымдарына таандык деп аныктаган. Экспедициянын дагы эки мүчөсү, Н. И. Игонин менен Б. В. Андрианов, 1963-жылы Жанкенттин жакшыртылган планын тартышкан.

Жанкентте 2005-жылдан тартып түрдүү топтор систематикалык казуу иштерин жүргүзүп келет, негизинен Орус Илимдер Академиясынын Этнология жана Антропология Институту (IEA RAN, Москва) Кызылордадагы Коркыт Ата атындагы мамлекеттик университети (Казакстан) жана Тюбинген университети (Германия) менен бирге; жана Казак Билим жана Илим Министрлигинин (МОН) Маргулан атындагы Археология Институту, кийинчерээк анын коммерциялык бутагы «Археологиялык Экспертиза» (Алматы, Казакстан), Павлодар мамлекеттик университети (Казакстан) менен бирге.

Төмөнкү шаар

Шаардын борборунда, П1 чуңкурундагы маанилүү табылгаларга көчө боюнча Орто Азия стилиндеги план менен курулган аймак (турак-жай бөлүктөрү) жана мүмкүн болгон металл устаканасы кирет, алардын бардыгы монета табылгаларынын негизинде IX/X кылымга таандык деп аныкталды. 2011-жылдан тартып бул аймакта кийинки казуу иштери тереңирээк жүргүзүлүп, андан да эрте мезгилге таандык бир нече курулуш баскычтарын ачып берди.

Цитадель

Цитадель дубалы менен түндүк шаар дубалынын кошулган жеринде (П2 чуңкуру), орус-казак-немис тобу цитадель дубалынын азыркы учунан 8 метрден (26 фут) ашык тереңдикке чейин татаал катмарлашкан отурукташуу катмарларын тапты. Бул чуңкурдан алынган радиокарбон даталары (калибрленген) б.з. 786/923-жылдан 961/1095-жылга чейинки диапазонду берди. 2012-жылдан тартып цитадель дубалынын үстүндөгү чуңкурду кеңейтүү дубалдагы жарым тегерек мунараларды ачты. 2019-жылы цитадель дубалынын түндүк негизинин тышынан табылган IX/X кылымга таандык идиш-аяктын ичинде араб жазуусу бар үч жумуртка табылды.

Алматы жана Павлодар топторунун цитаделдин ички бөлүгүндөгү талаа иштери (П3 чуңкуру) жалпысынан IX/X кылымга таандык эки катмарды ачканы айтылат, алардын төмөнкүсүнөн курулуш калдыктары жана көчө табылды. Кеңири жарыялоонун жоктугу бул билдирүүлөрдү көз карандысыз текшерүүгө жол бербейт.

Шаар дубалы

Түштүк шаар дубалынын ийилген жериндеги чуңкур (П5 чуңкуру) дубал чыгырмасынын Т сымал планы баштапкы долбоордун бир бөлүгү болгонун, бул коңшу Хорезм (Хорасмия, Хваразм) цивилизациясынын андан ары түштүгүндөгү мурдагы курчоолорго окшош экенин далилдеди. Бул жерде шаар дубалынын негизинин астында VII/VIII кылымга таандык идиш-аяктары менен отурукташуу катмары табылды, бул чуңкур үчүн б.з. (калибрленген) 674/799-жылдан 906/1057-жылга чейинки радиокарбон даталары менен тастыкталды. Түндүк дубалдагы тиешелүү ийилиштеги мурдагы чуңкур (П4) Алматы жана Павлодар топторунун жыйынтыктоочу отчетунда кыскача эскерилет, бирок документтештирилген эмес.

Геофизика, геоморфология, топурак илими

2011-жылдан тартып Москва мамлекеттик университетинин тобу жайдын чоң бөлүктөрүнө бир нече бузуучу эмес изилдөө ыкмаларын колдонду. Натыйжалар цитаделдин ички бөлүгү, кыязы, табигый бийиктикте жайгашканын көрсөттү. Ички бөлүктүн батыш жарымынын көпчүлүк бөлүгүндө регулярдуу план жана имараттардын жыш жайгашуусу болгон, бул чыгыш жарымындагы эркин жайгашкан чоңураак курулуш комплекстеринен («усадьбалардан») айырмаланып турат. Түндүк шаар дубалына тийишкен кошумча бөлүк толугу менен бош болуп чыкты. 2019-жылы Москвалык геоморфология-педология тобу жай боюнча тор түрүндө механикалык бургулоо иштерин жүргүздү. Алгачкы натыйжаларга көпчүлүк бургулоо чуңкурларынан бир нече метр тереңдикте табылган маданий катмардын терең катмарлашуусу; түндүк дубалдын ички тарабындагы чоң регулярдуу өзгөчөлүк баштапкыда ойлонгон «усадьба» эмес, ал масалык саз лай платформасы; жана чыгыш дарбазанын тышындагы, кербен-сарайдын калдыктары деп божомолдонгон олуттуу курулуш, чындыгында Жанкентте отурукташуу башталганга чейинки мезгилге таандык, (азыр кургак) дарыя түбүндөгү табигый арал экени кирет.