Karakorum

Каракорум (халха монголчо: Хархорум, Kharkhorum; монгол жазуусу: ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠣᠮ, Qaraqorum) — 1235–1260-жылдары Моңгол империясынын жана 14-кылымдын аягы менен 15-кылымда Түндүк Юань династиясынын борбору болгон. Анын урандылары азыркы Монголиянын Өвөрхангай аймагынын түндүк-батыш бурчунда, азыркы Хархорин шаарынын жанында жана Монголиядагы эң байыркы сакталып калган будда монастыры болушу ыктымал Эрдэнэ Зуу монастырынын жанында жатат. Алар Дүйнөлүк мурас объектиси болгон Орхон өрөөнүнүн жогорку бөлүгүндө жайгашкан.

Негизделиши

Орхон өрөөнү хунну, көктүрк жана уйгур империяларынын борбору болгон. Көктүрктөр үчүн жакын жердеги Хангай тоолору Өтүкэндин (бийликтин очогу) жайы болгон, ал эми уйгур борбору Карабалгасун кийинчерээк Каракорум курулуучу жерге жакын (Орхон дарыясы боюнча Каракорумдан 27 км түндүк-батышта, агым боюнча) жайгашкан. Бул аймак ошондой эле Монголиядагы эң байыркы дыйканчылык аймактарынын бири катары да каралат.

1218–1219-жылдары Чыңгыз хан Хорезмшахтар империясына каршы жортуул үчүн Каракорум деп аталган жерде аскерин жыйнаган, бирок шаардын чыныгы негизделиши адатта 1220-жылы гана болгон деп айтылат. 1235-жылга чейин Каракорум жөн эле боз үй шаарчасынан анча деле айырмаланган эмес; Жин империясы жеңилгенден кийин гана, Чыңгыздын мураскору Өгэдэй шаар дубалдарын курдуруп, туруктуу сарай курдурган. Анын бийлик кылган мезгилинде хан жылына эки жолу узак убакытка шаарда болчу, ошондуктан Өгэдэй ошондой эле империянын элитасын өз бийлигин борборлоштуруу үчүн анын сарайынын жанына үй куруга дем берген.

Бул жерди моңгол борбору үчүн тандоонун артыкчылыктары көп болгон. Ал өсүп жаткан империяга борборуроок жайгашкан. Негизделиши орто кылымдардагы жылуу мезгилдин акырында болгондуктан, климат бүгүнкүдөн жылуураак жана нымдуураак болуп, мал жаюу үчүн мол чөп өсүшүнө алып келген. Орхон дарыясы көпчүлүк дарыялар чыгыш-батышты карай аккан аймакта түндүктөн түштүктү карай аккан, бул дарыя аркылуу саякат кылууну жеңилдетип, табигый тармак үстүнөн көзөмөл пунктун түзгөн. Акырында, анын мурунку империялардын бийлик борбору катардагы символдук маанилиги моңголдордун аймактагы негизинен моңгол эмес калк үстүнөн көзөмөлүн билдирген.

Өгэдэй хан 1235-жылы, Жин династиясын жеңгенден бир жыл өткөндөн кийин, Түмэн Амгалан Орд (Миңдеген Тынчтыктын Сарайы; кытайча Ваньаньгун) курууга жарлык берген. Ал бир жылдын ичинде бүткөн. Юань тарыхында (元史) Тайцзундун (太宗) Өгэдэй хан бөлүмүндө мындай деп жазылган: "Жетинчи жылы (1236), көк кой жылы Ваньаньгун (萬安宮) Хэлинде (和林, Каракорум) негизделди". Чыңгыз хандын тогуз министринин бири Елюй Чуцай (1190–1244) Түмэн Амгалан Ордунун кыркасын көтөрүү аземи учурунда мындай ыр айтканы белгилүү: "Кыркасы жакшы жайланган жана таш негиз, Катар турган улуу сарай көтөрүлдү, Мырза менен кызматкерлердин коңгуроосу менен дабылы жагымдуу үн бергенде, Батып бараткан күн согуш аттарын тоо чокуларынан өзүнө чакырат". Ырдын монгол варианты мындай: "Цогцлон тавих нуруу чулуун тулгуур, Зэрэгцэн зогсох сурлэг асрыг босговой, Эзэн түшмэдийн хонх хэнгэрэг аяатайхан ханхинан дуурсахад, Эчих наран уулын толгойгоос дайны агтадыйг угтнам".

Гүлдөө

Өгэдэй жана анын мураскорлору тушунда Каракорум дүйнөлүк саясаттагы маанилүү жайга айланган. Мунке хан сарайды кеңейтип, зор ступа ийбадатканасын аяктаган. Алар кулга алынган парижилик зергер Гильом Бушени шаардын борборуна Каракорумдун Күмүш дарагын долбоорлоого мажбурлашкан.

Короонун ортосунан күмүш жана башка баалуу металлдардан жасалган зор дарак көтөрүлүп, сарайдын үстүнөн көрүнүп турган, дарактын бутактары имараттын ичине карай узарган. Бутактардан күмүш мөмөлөр илинип, сабагын төрт алтын жылан ороп турган, ал эми дарактын учунда, императордун ырахаты үчүн бардыгы автомат сыяктуу аракет кылган, мурада үрлөгөн периште турган. Хан коноктору үчүн ичимдик чакырганда, механикалык периште мураданы ооздоруна көтөрүп, добуш чыгарган, ошондо жылан оозунан дарактын түбүндөгү чоң күмүш идишке алкоголдук ичимдиктердин фонтаны атылып чыккан.

Вильгельм Рубруктун баяны

Фламандиялык францискан миссионери жана Моңгол империясына папалык элчи Вильгельм Рубрук 1254-жылы Каракорумга жеткен. Ал шаар жөнүндө эң майда-чүйдө, бирок дайыма мактоо эмес, баяндардын бирин калтырган. Ал аны Париж жанындагы Сен-Дени айылчасы менен салыштырып, көбүнчө анын пайдасына эмес деп ырастап, ал жердеги падышалык аббаттыктын хандын сарайынан он эсе даңктуу экенин белгилеген. Экинчи жагынан, ал шаарды абдан космополиттик жана диний жактан толерант жай катары да сүрөттөп, Мунке хандын сарайынын бир бөлүгү катары сүрөттөгөн күмүш дарак Каракорумдун символуна айланганын жазган. Ал дубалдуу шаарды төрт багытты карап турган төрт дарбазасы, туруктуу үйлөрдүн эки кварталы бар — бири "сарацендер" үчүн, экинчиси "катайлар" үчүн, он эки бутпарас ийбадаткана, эки мечит, ошондой эле бир несторий чиркөөсү бар деп сүрөттөгөн.

Кийинки тарыхы

Империя 1260-жылы (Ике Моңгол Улус) Юань империясы, Илхандык, Чагатай хандыгы жана Алтын Ордо сыяктуу өзүнчө бирдиктерге ыдырагандан кийин, Хубилай хан (бийлиги 1260–1294) Юань империясынын борбору катары азыркы Пекин болгон Дадуну өнүктүргөн.

Каракорум ошондон кийин 1271-жылы Кытайдын Юань династиясынын провинциялык четки борборунун жөнөкөй административдик борборуна кыскарган. Мындан тышкары, Аригбоке менен болгон Толуй жарандык согушу жана кийинчерээк Кайду менен болгон согуш шаарга терең таасир эткен. 1260-жылы Хубилай шаардын дан менен азык жеткирилишин үзгүлтүккө учураткан, ал эми 1277-жылы Кайду Каракорумду ээлеп алган, бирок кийинки жылы Юань аскерлери жана Баарин уруусунан Баян тарабынан кубулган. 1298–99-жылдары Улус Бука мырза анын базарлары менен дан кампаларын талап-тоногон.