Katon-Karagay National Park

Катон-Карагай улуттук паркы (казакча: Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі) — Казакстандагы эң чоң улуттук парк, өлкөнүн чыгыш четинде, Түштүк Алтай тоолорунда жайгашкан. Парк Казакстан, Орусия, Кытай жана Моңголиянын чек аралары кесилишкен «X» тамгасынын батыш тарабын ээлейт. Түштүк Сибирь тоо системасынын эң бийик чокусу (Белуха тоосу, 4506 м) Орусия чек арасында, Катун кырка тоосунда жайгашкан. Парк Чыгыш Казакстан облусунун Катонкарагай районунда, борбор шаар Астанадан түштүк-чыгышка карай 1000 километр алыстыкта жайгашкан.

Парк 2001-жылдын 1-июнунда түзүлгөн, ал эми 2011-жылы Орусия менен бирге түзүлгөн трансчектик «Алтай» паркынын курамына кирген. 2014-жылы парк ЮНЕСКОнун «Адам жана биосфера» программасы тарабынан аталган жаңы «Катон-Карагай биосфералык коругу» курамына кошулган.

Рельеф

Түштүк Алтай тоолорунун бооруна жайгашкан жана Бухтарма дарыясынын өрөөнүндөгү калктуу конуштарды айланып өткөн парк тоолуу жана мөңгүлүү аймак болуп саналат, бийиктиктер көбүнчө 3000 метрден ашат. Парк түндүктөн Орусиянын Алтай Республикасы, түштүк-чыгыштан Кытай, батыштан Фарпуснай дарыясы, түштүктөн Түштүк Алтай тоолорунун Сарымсакты жана Тарбагатай кырка тоолорунун түндүк боорлору менен чектешет. Парктын 34%ы токойлор менен капталган, калган бөлүгү тоо шалбаалары же аскалуу боорлор жана мөңгүлөр. Боорлор кыйгач, рельеф мөңгүлөр тарабынан калыптанган: желекчелер сымал өрөөндөр, циркалар жана мореналар. Мөңгүдөн азыктанган дарыялар тик агымдуу жана күчтүү. Коккол шаркыратмасы, бийиктиги 80 метр, Алтай тоолорундагы эң чоң шаркыратма болуп саналат.

Экоаймак

Парк Алтайдын альп шалбаалуу-тундра жана Алтайдын талаа жана жарым чөлдүү экоаймактарында жайгашкан. Бул экоаймактарда талаадан баштап альп тундрасына чейинки бийиктик боюнча өсүмдүктөр алкактарынын толук тизмеги байкалат. Бул аймактар түндүктөгү Сибирь менен түштүктөгү Борбордук Азиянын суук чөлдөрүнүн биогеографиялык чек арасында жайгашкандыктан, өтө жогорку биологиялык ар түрдүүлүккө ээ.

Климат

Орто бийиктиктердеги климат — «нымдуу континенттик климат, салкын жайы бар түр» (Кёппен классификациясы боюнча Dfb), ал эми токой чегинен жогору альп климаты (Кёппен боюнча ET) үстөмдүк кылат. Жаанчылыктын үлгүсү тоолуу рельеф жана бийиктик боюнча зоналашуу менен аныкталат. Төмөнкү бийиктиктерде жылдык орточо жаан-чачын 386 мм түзөт (эң көбү жайда). Орточо температура январда −26 °C дан июлда 9,5 °C га чейин өзгөрөт.

Өсүмдүктөр жана жаныбарлар

Өсүмдүктөр жамааты бийиктик боюнча төрт негизги алкакка бөлүнөт.

Нивалдык алкак, 2800 метрден жогорку бийиктикте, кар талааларынын жана мөңгүлөрдүн жарака-жаракаларында жана таш четтеринде лишайниктердин жана кар примуласы, алтай бок гүлү сыяктуу альп өсүмдүктөрүнүн кичине жамааттарын кармап турат.

Тоо-тундра алкагы 2100 метрден 2800 метрге чейин сунулган. Анда таштардагы мхтар жана лишайниктер, бадалдар жана чөптүү тундра, анын ичинде алтай көк чөбү жана жалбызгул кездешет.

Субальп токою жана тоо шалбаа алкагы 1200дон 2300 метрге чейин сунулган. Эң көп таралган дарактар — сибирь карагайы (кедр), карагай (лиственница) жана кайың. Шалбааларда чөптөр, кыякчалар жана карагаттар өсөт.

Тоо-токой, шалбаа-талаа алкагы 1200 метрден төмөн жайгашкан. Бул деңгээлде кайың жана карагай-терек токою, ошондой эле кеңири таралган чөптөр жана бадалдар кездешет.

Илимпоздор парктан омурткалуулардын 363 түрүн каттаган: 284 канаттуу, 65 сүт эмүүчү, 6 сойлоочу, 2 кош жашоочу жана 6 балык түрү. Кеңири таралган сүт эмүүчүлөргө кадимки жана тундра тыйын чычканы, карышкыр, түлкү, тоо эчкиси (элик) жана бурум аюу кирет.

2021-жылдын январында Катон-Карагай улуттук паркындагы фотокапкан Алтай тоолорундагы сейрек кездешүүчү илбирсти (Panthera uncia) видеого тарткан.

Туризм

Жанындагы калктуу конуштарда конокторду кабыл алуучу жайлар бар. Парктын 24%ы (1512 км²) катуу коруктук режимдеги аймак катары бөлүнгөн, калган 76%ы (4922 км²) эс алуу, илимий изилдөө жана чектелген чарбалык иш-аракеттер үчүн бөлүнгөн.