Kaunos

Каунос (кар тилинде: Kbid;

лик тилинде: Xbide; байыркы грекче: Καῦνος; латынча: Caunus) — Анадолудагы байыркы Кария шаары, Түркиянын Мугла вилайетинин азыркы Дальян шаарынан бир нече километр батышта жайгашкан.

Калбис дарыясы (азыр Дальян дарыясы деп белгилүү) Кария менен Ликиянын чек арасы болгон. Баштапкыда Каунос өз алдынча мамлекет болгон; андан кийин ал Карияга, ал эми кийинчерээк Ликияга кошулган.

Каунос маанилүү деңиз порту болгон, анын тарыхы биздин заманга чейинки X кылымга барып такалат деп болжолдонот. Изтузу жээгинин пайда болушу жана мурунку Дальян булуңунун (болжол менен б.з.ч. 200-жылдан баштап) чопого толушу себептүү, Каунос азыр жээктен болжол менен 8 км аралыкта жайгашкан. Шаардын эки порту болгон: Кючюк Каленин түштүк-чыгышындагы түштүк порт жана анын түндүк-батышындагы ички порт (азыркы Сюлюклю Гёл, Соргок Көлү). Түштүк порт шаар негизделгенден баштап болжол менен эллинисттик доордун акырына чейин колдонулган, андан кийин ал кургап калгандыктан жетүүгө мүмкүн болбой калган. Ички же соода порту чынжырлар менен жабылып турган. Соода порту Каунос доорунун акырына чейин колдонулган, бирок дельта менен порттордун чопого толушуна байланыштуу, Каунос ошол кезде маанилүү соода порту катары функциясын көптөн бери жоготкон болчу. Карияны түрк урууларынын басып алышынан жана б.з. XV кылымдагы оор безгек эпидемиясынан кийин, Каунос толугу менен таштап кетилген.

1966-жылы профессор Баки Огюн байыркы Каунос жайынын казуу иштерин баштаган. Бул иштер бүгүнкү күнгө чейин уланып, азыр профессор Женгиз Ышык тарабынан жетектелет.

Археологиялык изилдөөлөр Каунос менен эле чектелбейт, алар жакынкы жерлерде да жүргүзүлөт, мисалы, мурда Лето кудай аялга арналган ыйык жай болгон Султание курортунун жанында.

Аты

Шаар негизинен грекче аты Каунос (Καῦνος) менен белгилүү болгон. Римдиктер Каунос үчүн латынча Caunus атын колдонушкан.

Каунос кар тилиндеги Kbid деп аталган (кар алфавитинде 𐊼𐊬𐊹𐊢). Каунос жараны, «каунос тургуну», Kbdyn (көптүк түрдө Kbdynš, 𐊼𐊬𐊢Ε𐊵𐊯) деп аталган. Бул терминдер күмүш акчаларда жана таш жазууларда колдонулган. Бул термин эллинисттик мезгилде колдонуудан чыгып калган.

Летоон үч тилдүү жазуусу сыяктуу лик тексттеринде шаар Xbide (лик алфавитинде 𐊜𐊂𐊆𐊅𐊁) деп аталган, ал эми каунослуктар Xbidẽñni (𐊜𐊂𐊆𐊅𐊚𐊑𐊏𐊆) деп аталган.

Мифология

Мифологияга ылайык, Каунос кар падышасы Милет менен Кианенин уулу жана Аполлондун небереси болгон падыша Каунос тарабынан негизделген. Каунос Библис аттуу эгиз карындашы болгон, ал ага карата тереңдеп, эже-сиңдилик мамилеге туура келбеген сезим өнүктүрген. Ал агасына сүйүү каты жазып, өз сезимдери жөнүндө айтканда, ал бир нече жолдоочусу менен башка жерге качууну чечти. Анын эгиз карындашы кайгыдан акылынан айрылып, аны издеп чыгып, өзүн-өзү өлтүрүүгө аракет кылды. Мифология Калбис дарыясы анын көз жашынан пайда болгон деп айтат.

Келип чыгышы

Геродот каунослуктарды карлардан жана ликиялыктардан айырмалап, аларды жергиликтүү эл деп эсептейт, бирок каунослуктар өздөрү Крит аралынан чыккандыгын айтышкан. Ал алардын тили карчага окшош болгонун, бирок бирдей болбогонун белгилейт, бул Каунос жайынан табылган, Карияда башка жерлердин жазууларында жок белгилерди камтыган жазуу менен далилденет. Каунос жайындагы эң алгачкы грек жазуулары Гекатомн менен Мавсол айкелдеринин негизинде табылган. Кийинки жазуулар Каунос грек шаарына айланганын көрсөтөт, анткени анын жарандарынын эч бирисинде кар аты болгон эмес.

Тарых

Каунос археологиялык жайындагы эң байыркы табылга — биздин заманга чейинки IX кылымга, же андан да мурунураак таандык протогеометриялык амфоранын мойну. Шаар дубалдарынын батыш дарбазасынан табылган айкел, алып келинген аттика керамикасынын бөлүктөрү жана түштүк-түштүк-чыгыш багытталган шаар дубалдары биздин заманга чейинки VI кылымда жашоо болгонун көрсөтөт. Бирок, Каунос жайынын өзүндөгү архитектуралык табылгалардын бирөө да биздин заманга чейинки IV кылымдан мурункуга таандык эмес.

Биринчи перс бийлиги

Каунос жөнүндө биринчи жолу Геродот өзүнүн «Тарых» китебинде эскерет. Ал перс генералы Гарпагдын б.з.ч. 546-жылдагы перс басып кирүүсү учурунда ликиялыктарга, карларга жана каунослуктарга каршы жортуулга чыкканын баяндайт. Геродот каунослуктар Гарпагдын чабуулдарына катуу каршылык көрсөткөнүн, бирок акырында жеңилгенин жазат. Каунослуктардын өздөрү Криттен чыкканын айтышса да, ал каунослуктардын карча тилине окшош өз тилине байланыштуу алардын аймактын түпкү тургундары болушу алда канча ыктымал деп эсептеген. Ал мындан тышкары, каунослуктардын жашоо мүнөзү менен кошуналары карлар менен ликиялыктардын жашоо мүнөзүнүн ортосунда чоң айырмачылыктар болгонун кошумчалаган. Эң көрүнүктүү айырмачылыктардын бири алардын коомдук ичимдик ичүү жүрүм-туруму болгон. Айылдыктардын — эркектер, аялдар жана балдар тең — жакшы стакан шарап үстүндө чогулушу кадимки адат болгон.

Геродот Каунос Иония көтөрүлүшүнө (б.з.ч. 499–494) катышканын эскерет.

Бул жерден кар тилинде жазылган, болжол менен б.з.ч. 400-жылга таандык бир нече маанилүү жазуулар табылган, анын ичинде 1996-жылы табылган грек жана кар тилдериндеги эки тилдүү жазуу бар. Алар кар алфавиттерин чечмелөөгө жардам берген.

Грек таасирлери

I Ксеркс Экинчи перс согушунда жеңилип, перстер Анадолунун батыш жээгинен акырындык менен чыгарылгандан кийин, Каунос Делос лигасына кошулду. Баштапкыда алар болгону 1 талант салык төлөшү керек болгон, бул сумма б.з.ч. 425-жылы 10 эсеге көбөйтүлгөн. Бул ошол кезге чейин шаардын гүлдөгөн портко айланганын көрсөтөт, кыязы, айыл чарбасынын өсүшүнөн жана каунос экспорт товарларына — туз, туздалган балык, кулдар, кара чырпык сагызы жана кара мастика (кайык куруу жана оңдоо үчүн колдонулган смоланын чийки заты) жана кургатылган анжирге — болгон талаптан улам. Биздин заманга чейинки V–IV кылымдарда шаар күчөгөн эллинисттик таасирден улам байыркы аты Kbid ордуна Каунос атын колдонуп баштаган. Шаардын негизделиши жөнүндөгү миф, кыязы, ушул мезгилге таандык.

Пелопоннес согушу учурунда эки тарап тең Каунусту порт катары колдонушкан.