Kemeraltı

Кемералты (толугураак, Кемералты Чаршысы) — Түркиянын Измир шаарынын тарыхый базар (чаршы) району. Ал бүгүнкү күндө да Измирдин эң жандуу райондорунун бири болуп кала берет.

Жайгашкан жери

Район Смирна агорасынын деңгээлинен (Намазгах, Мезарлыкбашы жана Икичешмелик кичи райондору) Конак аянтынын боюндагы деңиз жээгине чейин кеңири аймакты ээлейт.

Ал түндүк-чыгыштан Февзипаша бульвары, түштүк-батыштан Эшрефпаша көчөсү, түштүк-чыгыштан Халил Рыфат Баша көчөсү менен чектелет жана Кадифекале аскалары менен курчалган.

Тарыхы

Чаршы баштапкыда узун бир көчөнүн тегерегинде түзүлгөн. Орто кылымдарда ал суфий бир туугандыгынын жыйындары үчүн арналган курулуш — «дергах» бар болгону үчүн Мевлевилер көчөсү деп аталган. 17-кылымда бул көчө толтурулуп, чаршынын кеңейүүсүнө мүмкүнчүлүк берген. Бүгүн «Анафарталар Каддеси» («Анафарталар көчөсү») деп аталган көчө тайыз ички булуңдун тегерегин кенен ийри сызык менен бүтүрөт.

16-кылым

Чаршынын өнүгүшүндөгү маанилүү этап 1592-жылы Хисар мечитинин («Чебер мечити») курулушу болгон. Бул Измирдеги эң байыркы, эң маанилүү осмон эстелиги (бирок аны Осмон басып алуусунан мурун Измирди башкарган династия — Айдыноглу бейлигин негиздеген династиянын тукуму Айдыноглу Якуп Бей курдурган). Мечиттин атындагы «чебер» сөзү анын мурунку, ошол эле жерде турган генуя чеберин же «Сан Пьетро» чеберин, византия мезгилинде мурда Неон Кастрон деп аталган чеберди билдирет. Чеберинин акыркы калдыктары жаңы порт курулуштарын (1867-1876) тургузуу учурунда алынып салынган.

17-кылым

Базардын өзү 1650-1670-жылдары ички булуңдун эң тайыз бөлүктөрүн толтуруу менен пайда болгон. Булуңдан жер алуу процесси 1744-жылы базардын борбору болуп калган, бүгүнкү күнгө чейин сакталган таасирдүү керван сарай — Кызларагасы Хан курулушу менен уланган, ошондой эле мурда шаардык мүнөздү анык чагылдырган, бирок бүгүнкү күнгө чейин сакталбаган эки эски «хан» менен. Булар 17-кылымдагы улуу вазир Кёпрюлю Фазыл Ахмед Паша курдурган «Улуу Везир Хан» жана анын мураскору Мерзифонлу Кара Мустафа Паша курдурган жанаша жайгашкан «Кичи Везир Хан» болгон. Дагы бир тарыхый маанилүү хан (бүгүн жок) — «Жезайир Хан» (түз мааниде «Алжир Ханы») болгон, андан батыш Анадолунун ашыкча эмгек күчү кылымдар бою жыл сайын Осмон протектораты Алжирге жөнөтүлүп турган.

18-19-кылымдар

Ички булуңдун калган бөлүгү бүткүл 18-кылым бою ылай менен толгон. Кемералтыга караган жээк сызыгы 19-кылымдын башында бүгүнкү түз формасын алган, бирок жээктеги жерлердин айрымдары ошол кылымдын аягына чейин колдонулбай калган. 1829-жылы шаардын негизги осмон казармасы, ошол заман үчүн зор болгон Сары Кышла (Сары Казарма) деңиз жээгинин так жанында курулган, ал эми казарманын арт жагында бир аз диагоналдуу жайгашкан жеке резиденция (конак) кеңейтилип, губернатордун сарайына айландырылган, бул Конак аянтын белгилеп, ал аты сарайдан алынган, ал эми өз кезегинде бул Измирдин борбордук району Конакка ат берген жана Кемералты ушул деңгээлден башталат деп эсептелет.

20-кылым

1922-жылдагы Чоң Смирна өрттүн кайтаасынан кийин, Кемералтынын 20-кылымдын башында эсептелген жүздөгөн «хандарынан» (эл аралык камсыздандыруу компаниялары үчүн 1905-жылы француз картографтары тарабынан тартылган картада ачык көрүнгөн) болгону он чакты толук же жарым-жартылай сакталган; калгандарынын көбү бузулган.

Губернатордун сарайы бүгүнкү күнгө чейин турат, бирок Сары Казарма 1955-жылы ошол кездеги Премьер-министр Аднан Мендерестин көрсөтмөсү боюнча, Конак аянтын кайрадан калыптандыруу максатында бузулган, бул өз шаарынын негизги белгилеринин бири катары бул зор курулушту кабыл алган көптөгөн измирлиликтердин дайыма өкүнүшүнө себеп болгон.

21-кылым

1990-жылдардагы бут кийим өндүрүшүнүн жоготулушу 2000-жылдарга чейин бизнесте боштук калтырган болсо, акыры Кемералтыдагы соода иш-аракеттери 2010-жылдар ичинде Измирдин калкынын көбөйүшү менен кайра калыбына келген. 2020-жылы Кемералты «Измирдин тарыхый порт шаары» долбоорунун бир бөлүгү катары Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине үмүткөр объект болгон.

Мечиттер

Кемералтыда Башдурак мечити, Хисар мечити, Кемералты мечити, Кестанепазары мечити, Салепчиоглу мечити жана Шадырванальты мечити жайгашкан.

Синагогалар

2004-жылы Бүткүл дүйнөлүк эстеликтер фонду «Борбордук Измир синагогаларын» өзүнүн жыл сайынкы Бүткүл дүйнөлүк эстеликтерди байкоо тизмесине 81-номер катары кошкон. Фонд төмөнкүдөй билдирген: дубалдар менен бактардын артында жашынган, түстүү тарыхый базардын тар көчөлөрүнүн боюнда жайгашкан Борбордук Измир синагогалары шаардын бай еврей мурасынын теңдешсиз далили болуп саналат. Измирдин эң байыркы району болгон Кемералты рим мезгилинен бери келет жана анда бүткүл Түркиядагы эң жыш еврей эстеликтери топтолгон. Синагога комплексин курчаган алты мечит жергиликтүү осмон жана еврей коомчулуктарынын кылымдар бою тынч чогуу жашашынын далили. «Измир долбоору» деп аталган мурас уюму (Мордехай Кириати фонду, Измир-Конак муниципалитети, Измир Сефард маданий мурас бирикмеси (ISCHA) жана Измир еврей мурас музейинин америкалык достору тарабынан пландалган жана жарым-жартылай каржыланган) Измирди «орто кылымдагы испан архитектурасынын типтүү стилиндеги өзгөчө синагогалар топтому сакталган дүйнөдөгү жападан жалгыз шаар» деп атайт. Эң жогорку чекте, Измирде 34 синагога болгон, «дүйнөдө жападан жалгыз тарыхый архитектуралык комплексти түзгөн». Ал жерге испаниялык жана португалиялык теги боюнча сефард еврейлери (мисалы, 1492-жылдын 31-мартындагы Альгамбра жарлыгы же Куулук жарлыгы менен) өздөрүнүн сефард еврей мурасы, ладино тили жана сефард сыйынуу салттары менен Измирге келишкен.